Batat, wilec ziemniaczany - odmiany, uprawa, zimowanie

Wilec ziemniaczany to roślina jednoroczna popularna ze względu na atrakcyjny pokrój, dekoracyjne liście oraz jadalne bulwy. To szybko rosnące pnącze najczęściej jest uprawiane w wiszących donicach, przy podporach lub jako roślina okrywowa. Bulwy ozdobnych odmian wilca ziemniaczanego nie są zbyt smaczne, ale pędy i liście w wielu krajach stanowią przysmak. Poznaj atrakcyjne odmiany wilca do uprawy w ogrodzie i mieszkaniu. Dowiedz się także jak wygląda uprawa oraz zimowanie wilca ziemniaczanego.

Batat, wilec ziemniaczany - Ipomoea batatas
Fot. depositphotos

Jak wygląda wilec ziemniaczany?

Wilec ziemniaczany (Ipomoea batatas), nazywany także słodkim ziemniakiem lub batatem, należy do rodziny powojowatych (Convolvulaceae). Jego pochodzenie nadal jest badane. Wiadomo, że wilec ziemniaczany już w starożytności był uprawiany w Ameryce Środkowej i Południowej, a jego jadalne bulwy stanowiły cenne źródło pożywienia. Do Europy batat został sprowadzony przez Kolumba. Obecnie ozdobne odmiany wilca ziemniaczanego stanowią ciekawą alternatywę dla popularnych gatunków wykorzystywanych do dekoracji balkonów i tarasów.

W europejskich ogrodach zazwyczaj uprawiane są wyselekcjonowane odmiany wilca ziemniaczanego, popularne ze względu na atrakcyjny wygląd, a nie wartość spożywczą. Te ozdobne pnącza jednoroczne tworzą silne pędy dorastające do 3 m długości. Zazwyczaj nie szukają podpór, tylko zwisają swobodnie lub rozpościerają się po ziemi, tworząc gęsty dywan.

W obrębie gatunku wilca ziemniaczanego występuje duża zmienność odmianowa. W sprzedaży możemy spotkać rośliny o liściach o różnych kolorach, zielonych, złocistych i bordowych oraz rozmaitych kształtach, od sercowatych po klapowane. Kwiaty wilca są niewielkie, mają klasyczny lejkowaty kształt i biało-fioletową barwę, ale pojawiają się niezwykle rzadko. Wilec ziemniaczany tworzy podziemne bulwy, podobne do tych, które możemy kupić w sklepach spożywczych. U odmian ozdobnych są one mniejsze i mniej mięsiste.

Warto wiedzieć!
Jadalne są nie tylko bulwy batatów. Liście i łodygi wilca ziemniaczanego spożywa się w wielu krajach azjatyckich, afrykańskich a także w Hiszpanii. Mogą stanowić dodatek do sałatek, koktajli czy kanapek oraz składnik wielu potraw duszonych i gotowanych.

Batat, wiec ziemniaczany - wartości odżywcze

Bulwy ozdobnych odmian wilca ziemniaczanego, chociaż są jadalne, mają gorzki, niezbyt przyjemny smak oraz są dość małe. Nie ma zbyt wielu informacji o ich wartości odżywczej, ponieważ zazwyczaj wykorzystujemy w kuchni odmiany uprawiane jako jadalne. Bulwy jadalnych odmian batatów są bogate w skrobię i białko, bulwy, zawierają także szereg substancji prozdrowotnych: witaminy: A, C, B6, B5, E, oraz potas, mangan i polifenole.

• Bataty, słodkie ziemniaki - czy są zdrowe, wartości odżywcze, uprawa w Polsce
• Uprawa batatów w domu. Jak wyhodować bataty w doniczce?

Nie tylko organy podziemne wilca mogą być jadalne. Warto wiedzieć, że liście i łodygi batatów mają także długą tradycję kulinarną. Lekko pikantny smak i konsystencja nieco podobna do szpinaku zachęcają do wykorzystania młodych pędów i liści batatów, zwłaszcza na surowo.

Jadalne bulwy batatów
Fot. depositphotos

Jedna filiżanka surowych, posiekanych liści wilca ziemniaczanego zawiera tylko 15 kalorii oraz 1 g białka, 0,2 g tłuszczu i 2 g błonnika, magnez, potas, witaminę A i luteinę. Liście wilca ziemniaczanego odznaczają się także wysoką zawartością polifenoli, w tym antocyjanów, niezwykle korzystnych dla naszego zdrowia. Antocyjany mogą być również stosowane jako naturalne barwniki żywności.

Batat, wilec ziemniaczany - zastosowanie

W medycynie ludowej odwar z liści wilca ziemniaczanego jest stosowany jako środek napotny, ściągający, bakteriobójczy, grzybobójczy, przeczyszczający i tonizujący. Bataty mają zastosowanie w leczeniu astmy, przeziębienia, gorączki oraz zaburzeń układu pokarmowego. Wysoka zawartości polifenoli w liściach wilca ziemniaczanego sprawia, że w medycynie bada się działanie antymutagenne, przeciwnowotworowe i przeciwcukrzycowe tego niezwykłego pnącza.

Czy wilec ziemniaczany jest wieloletni?

W klimacie tropikalnym wilec ziemniaczany jest byliną, a zatem rośliną wieloletnią. Nie posiada jednak wystarczającej mrozoodporności aby w polskim klimacie przetrwać zimę. W temperaturze bliskiej 0°C roślina czernieje i zamiera. Dlatego w naszych ogrodach wilec ziemniaczany jest uprawiany wyłącznie jako roślina jednoroczna. Aby przechować roślinę na kolejny rok, jesienią należy wykopać jej bulwy i przechować je w suchym, ciemnym i chłodnym pomieszczeniu. Wiosną bulwy wysadza się ponownie do donic lub do gruntu.

Batat, wilec ziemniaczany - odmiany

Nowe odmiany wilca ziemniaczanego są bardziej odporne na choroby, mają szeroką gamę kolorów oraz rozmiary odpowiednie do pojemników. Dzięki temu wilec ziemniaczany najczęściej jest uprawiany w doniczkach także w towarzystwie kwitnących roślin jednorocznych takich jak: pelargonie, heliotrop, niecierpek, petunia czy bakopa. Duże, piękne liście wilca stanowią doskonałe tło dla efektownych kwiatostanów, a płożące pędy malowniczo zwisają z doniczek tworząc barwne kaskady.

Wilec ziemniaczany 'Light Green'
Fot. Krzysztof Ziarnek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Do popularnych odmian wilca ziemniaczanego należą:

Wilec ziemniaczany 'Light Green' - o liście trójklapowych i żółtozielonym kolorze. Pędy dorastają na długość 60-70 cm.

Wilec ziemniaczany 'Bronze' - to odmiana o liściach trójklapowych w odcieniach miedzi.

Wilec ziemniaczany 'Purple' - odznacza się ciemno purpurowymi liśćmi z wyraźnym żyłkowaniem.

Wilec ziemniaczany 'Buntblattring' - ma trójkątne liście bez klap, z piłkowanym brzegiem. Blaszka liściowa jest zielona, a na brzegach pojawiają się białe i różowe smugi.

Wilec ziemniaczany 'Red' - to odmiana o intensywnie czerwonych liściach.

Wilec ziemniaczany 'Red'
Fot. Krzysztof Ziarnek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Wilec ziemniaczany 'Margerite' - to piękna odmiana jasno zielonych liściach, trójkątnych i ostro zakończonych.

Wilec ziemniaczany 'Blocky' - wyróżnia się liśćmi pięcioklapowymi, fioletowymi od spodu, a fioletowozielonymi z wierzchu. Pędy dorastają do dorastają do 100 cm długości.

Wilec ziemniaczany 'Lime' - to odmiana o sercowatych liściach barwy seledynowej. Dorasta do 120 cm długości.

Wilec ziemniaczany 'Tricolor' - ma liście ciekawie wybarwione, jasnozielone z biało-różowym marginesem.

Wilec ziemniaczany 'Sweet Heart Purple'
Fot. Krzysztof Ziarnek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Batat, wilec ziemniaczany - uprawa w ogrodzie

Wilec ziemniaczany jest gatunkiem ciepłolubnym, nawet najmniejszy przymrozek może go zabić. Dlatego optymalnym terminem sadzenia wilca ziemniaczanego jest koniec maja lub nawet w czerwiec, gdy temperatura powietrza wynosi przynajmniej 20°C, a ziemi nie mniej niż 15°C. To atrakcyjne pnącze najlepiej sobie radzi w pełnym słońcu (odmiany o bordowych liściach) lub w półcieniu, osłonięte przed silnym wiatrem mogącym uszkodzić długie pędy i delikatne liście.

Batat, wilec ziemniaczany - sadzenie

Batat ma wysokie wymagania uprawowe. W przypadku uprawy pojemnikowej sadzimy rośliny w wysokiej jakości ziemi uniwersalnej dla roślin doniczkowych. Jeżeli zaś wilec ma pełnić funkcję okrywową na klombie, przed sadzeniem roślin zasilamy ziemię kompostem, żeby była żyzna i przepuszczalna. Aby uzyskać gęsty dywan, obficie pokrywający ziemię, sadzimy wilca w rozstawie 30x30 cm. W pojemnikach i donicach odstępy między roślinami powinny być mniejsze, tj. od 15 do 20 cm.

Wilec ziemniaczany 'Blackie'
Fot. David J. Stang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Batat, wilec ziemniaczany - podlewanie

pielęgnacji wilca ziemniaczanego ważne jest obfite podlewanie, zwłaszcza w początkowej fazie wzrostu. Gdy roślina wykształci już bulwiaste korzenie, w których gromadzi wodę, staje się odporniejsza na niedobory wilgoci. Wówczas wystarczy podlewać bataty raz w tygodniu. Najlepiej utrzymywać ziemię lekko wilgotną, bo zarówno niedostatek, jak i nadmiar wody, może zaszkodzić roślinom.

Batat, wilec ziemniaczany - nawożenie

Szybko rosnący wilec ma wysokie wymagania co do nawożenia. Tworzy obfitą masę zieloną wykorzystując do tego celu duże ilości składników pokarmowych. Żeby nie zapomnieć o nawożeniu batatów, wygodnie jest jeszcze przed sadzeniem wymieszać ziemię z nawozem o spowolnionym działaniu, takim jak np. Substral Osmocote. W czasie wegetacji warto jest co 2-3 tygodnie podlewać wilca płynnym nawozem dla roślin balkonowych.

Warto wiedzieć!
Odmiany purpurowe wilca ziemniaczanego wymagają zwiększonej zawartości potasu. W ich pielęgnacji dobrze się sprawdza nawóz do pomidorów.

Batat, wilec ziemniaczany - przycinanie

W odpowiednich warunkach wilec szybko się rozrasta. Jeśli młodym roślinom będziemy delikatnie skracać pędy, te ładnie się zagęszczą tworząc zielone dywany lub obfite kaskady spływające z donic.

Batat, wilec ziemniaczany - zimowanie

Ciepłolubny wilec jest uprawiany w naszych warunkach jako jednoroczny, nawet osłonięty nie przetrwa zimy w ogrodzie. Bulwy wilca ziemniaczanego można jesienią wykopać i przechowywać przez zimę w pudełku wypełnionym piaskiem. Pojemnik umieszczamy w ciemnym pomieszczeniu o temperaturze około 4°C.

Batat uprawiany w ogrodzie i zebrane bulwy
Fot. Halina, forum.PoradnikOgrodniczy.pl

Wilec ziemniaczany - uprawa w domu

Wilca ziemniaczanego można uprawiać jako roślinę doniczkową. Jesienią, wraz z nadejściem chłodów, możemy przenieść go z balkonu do mieszkania. Wrażliwy wilec będzie wymagał okresu hartowania, bo nie lubi gwałtownych zmian temperatury. Dlatego zanim wniesiemy go do ogrzewanych pomieszczeń, dobrze jest wcześniej przez 1-2 tygodnie przetrzymać roślinę w chłodniejszym miejscu, takim jak klatka schodowa, strych czy widny garaż.

Ciepłolubny wilec najlepiej czuje się w temperaturze 22-24°C, w miejscu, gdzie słońce dociera przez przynajmniej 6 godzin dziennie. W razie potrzeby możemy doświetlać rośliny lampami LED. Nie należy umieszczać doniczki przy oknie ani w pobliżu drzwi, ponieważ przeciągi są zabójcze dla batatów.

Ziemia dla wilca ziemniaczanego powinna być żyzna i przepuszczalna. Najprościej jest dodać do uniwersalnej ziemi dla roślin doniczkowych około 20% piasku lub perlitu. Glebę utrzymujemy stale lekko wilgotną. Co 2-3 tygodnie stosujemy nawóz o zwiększonej zawartości azotu i fosforu. Ten warunek spełni dowolny nawóz do roślin kwitnących. Ponieważ pnącze silnie się rozrasta, wskazane jest regularne przycinanie wybujałych pędów.

Sadzonki batatów ukorzeniane w wodzie
Fot. depositphotos

Batat, wlec ziemniaczany - rozmnażanie

Rozmnażanie wilca ziemniaczanego przez podział bulw - amatorskie rozmnażanie batatów najłatwiej przeprowadzić wiosną, dzieląc bulwy. Wyrośniętą bulwę tniemy na 3-4 części, tak by każda z nich miała przynajmniej jeden pąk. Powierzchnię cięcia możemy zabezpieczyć sproszkowanym węglem aktywnym. Fragmenty bulwy umieszczamy w doniczkach z ziemią do ukorzeniania. Ustawiamy pojemniki w jasnym miejscu i regularnie podlewamy.

Rozmnażanie wilca ziemniaczanego przez sadzonkowanie - przed nadejściem przymrozków bulwy wilca możemy wykopać i umieścić w jasnym i ciepłym (10°C) pomieszczeniu. Gdy bulwy wykiełkują i wypuszczą pędy oraz 2-3 pary liści, odcinamy sadzonki i umieszczamy w wodzie. Naczynie ustawiamy w widnym i ciepłym miejscu, wymieniając wodę co kilka dni. Po 4-6 tygodniach sadzonki powinny się ukorzenić.

mgr inż. Anna Błaszczuk

Przeczytaj również:

• Wilec purpurowy - zastosowanie, wysiew nasion i uprawa w ogrodzie
• Nasturcja pnąca, większa - wysiew nasion i uprawa
• Topinambur, słonecznik bulwiasty - uprawa, właściwości, przepisy

Opracowano na podstawie:
1. E. Czajka, Wilec o ozdobnych liściach w Hasło Ogrodnicze 1/2007, s. 140-141;
2. S. Islam, Sweetpotato (Ipomoea batatas L.) Leaf: Its Potential Effect on Human Health and Nutrition w Journal of Food Science 3/2006, s. 13-121;
3. V. D. Truong, R.F. McFeeters, R.T. Thompson, L.L. Dean, B. Shofran, Phenolic Acid Content and Composition in Leaves and Roots of Common Commercial Sweetpotato (Ipomea batatas L.) Cultivars in the United States w Journal of Food Science 8/2007.