Arcydzięgiel litwor - właściwości lecznicze, zastosowanie, uprawa
Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica) jest mocno pachnącą rośliną o starożytnym rodowodzie. Dawniej powszechnie sławiony jako panaceum na wszelkie dolegliwości. Właściwości lecznicze arcydzięgla litworu i zawarte w nim olejki eteryczne sprawiły, że arcydzięgiel litwor zastosowanie znalazł przede wszystkim w medycynie ale także w kosmetyce, kuchni i jako roślina ozdobna. Zobacz jak wygląda uprawa arcydzięgla litworu w ogrodzie i co warto wiedzieć, by w pełni wykorzystać jego potencjał!
Arcydzięgiel litwor - Angelica archangelica
Fot. pxhere.com
Jak wygląda arcydzięgiel litwor?
Arcydzięgiel litwor to okazała, dorastającą nawet do 2 m wysokości roślina dwuletnia. Na początku rozwoju wytwarza przy ziemi gęstą rozetę pierzastych liści o grubych ogonkach, a później wysoką, wewnątrz pustą, rozgałęzioną w górnej części łodygę. Na jej szczycie zakwitają zebrane w dużych baldachach drobne, zielonożółte kwiaty, które pojawiają się od lipca do sierpnia. Owocem arcydzięgla jest żółtobrunatna żebrowana rozłupka.
W Polsce arcydzięgiel litwor jest gatunkiem rodzimym. Można go spotkać w Sudetach i Karpatach, zaś podgatunek nadbrzeżny - w pasie wybrzeża i dolinach rzek. Roślina ta lubi tereny górzyste i wilgotne.
Czy arcydzięgiel jest wieloletni?
Arcydzięgiel litwor nie jest rośliną wieloletnią, lecz dwuletnią. W pierwszym roku życia wytwarza rozetę liści, a w drugim roku rozwija pęd kwiatowy - roślina kwitnie i wydaje nasiona, po czym zamiera. Mimo że arcydzięgiel jest rośliną dwuletnią, może przetrwać w ogrodzie przez wiele lat, ponieważ z łatwością sam się rozsiewa i odrasta z nasion.
Arcydzięgiel litwor - właściwości lecznicze
Surowcem leczniczym arcydzięgla są korzenie i kłącza. Cechuje je silny, aromatyczny zapach oraz początkowo słodkawy, a następnie paląco-gorzkawy smak. Zawierają one olejek eteryczny, kumaryny, kwasy organiczne, flawonoidy, cukry proste, a także specyficzny związek pobudzający wytwarzanie interferonu zwalczającego infekcje, zwłaszcza wirusowe.
Leki wytwarzane z korzenia arcydzięgla usprawniają procesy trawienia i dlatego stosuje się je w leczeniu zaburzeń trawiennych objawiających się bólami brzucha, wzdęciami, odbijaniem i brakiem łaknienia. Podaje się je także przy bolesnych skurczach żołądka oraz przy zastoju żółci i utrudnionym jej dopływie do dwunastnicy.
Arcydzięgiel litwor zastosowanie znalazł w medycynie, kosmetyce i kuchni
Fot. depositphotos
Substancje zawarte w korzeniach i kłączach arcydzięgla działają również uspokajająco w stanach nadmiernego napięcia nerwowego, przy uczuciu niepokoju oraz trudnościach w zasypianiu. Olejek ekstrahowany z nasion arcydzięgla służy do nacierań w razie dolegliwości bólowych w stanach zapalnych i przy świądzie. Herbatka ze świeżych albo suszonych liści arcydzięgla litworu pomaga na przeziębienia, zmniejsza wzdęcia.
Warto wiedzieć!
Kruszone liście arcydzięgla litworu odświeżają powietrze w samochodzie i zapobiegają chorobie lokomocyjnej. To bardzo prosty i praktyczny sposób na wykorzystanie ziela tej rośliny.
Arcydzięgiel litwor - zastosowanie
Dzięki swoim właściwościom arcydzięgiel litwor znalazł szereg praktycznych zastosowań. Poniżej omawiamy najważniejsze z nich.
Arcydzięgiel litwor w kuchni
Ciekawe zastosowanie arcydzięgiel litwor znalazł w kuchni. Chodź głównym surowcem pozyskiwanym z arcydzięgla są korzenie, jego liście są niezastąpionym składnikiem herbatek ziołowych, a kandyzowane ogonki liściowe arcydzięgla wykorzystuje się do ozdabiania tortów. Do kandyzowania nadają się jedynie świeże, młode, zielone ogonki grubości ołówka.
Mocny, czysty zapach czyni litwora świetnym zielem do kandyzowania. Rozcieńczony syrop dodaje się do napojów chłodzących, aromatyzuje się nim sałatki owocowe i lody.
Arcydzięgiel dodaje się także gotując kwaśne owoce, aby zmniejszyć zużycie cukrów. Poniżej podajemy sprawdzony przepis na kandyzowany arcydzięgiel litwor.
Arcydzięgiel kandyzowany - przepis
Składniki: ok 0,5kg łodyg arcydzięgla litwora, dwie i pół szklanki cukru, 1 szklanka wody
Przygotowanie: Łodygi arcydzięgla umyć i pokroić na 7 cm kawałki. Gotować do miękkości w małej ilości wody. Następnie odcedzić, zdjąć skórkę i wyłożyć na płytki półmisek. Posypać cukrem, przykryć i zostawić na 2 dni. Kolejno przełożyć do garnka z wodą, doprowadzić do wrzenia ciągle mieszając. Gotować na małym ogniu aż cały syrop się wchłonie a łodygi staną się przezroczyste. Odsączyć i ostudzić. Oprószyć łodygi cukrem, rozłożyć na drucianej suszarce, by obeschły. Przechowywać bez dostępu światła.
Arcydzięgiel suszony
Zastosowanie arcydzięgla litwora nie kończy się jedynie na medycynie i kuchni bowiem jego baldachy można suszyć i wykorzystywać w zimowych kompozycjach florystycznych.
Suszone liście arcydzięgla można wykorzystać także do potpourri, czyli suszonych mieszanek roślin, które atrakcyjnie pachną i udekorować nimi szklane naczynie w mieszkaniu.
Suszone liście arcydzięgla warto dodawać także do uspokajających kąpieli.
Arcydzięgiel litwor w ogrodzie
Fot. Bev Wagar, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Czy arcydzięgiel jest szkodliwy?
Arcydzięgiel może być szkodliwy dla niektórych osób i należy unikać nadmiernego spożycia tego zioła lub produktów na jego bazie. Najczęściej spotykane skutki uboczne stosowania arcydzięgla to alergie i problemy ze strony układu pokarmowego, takie jak: nadkwaśność żołądka, skurcze żołądka, nadmierna perystaltyka jelit czy biegunka.
Ziele arcydzięgla zawiera furanokumaryny, które powodują nadwrażliwość na światło słoneczne (reakcje fototoksyczne). Dlatego osoby nadwrażliwe na słońce nie powinny zażywać preparatów z tym ziołem, a po ewentualnym zażyciu nie wystawiać skóry na słońce. Arcydzięgla nie powinno się również przyjmować w stanach zapalnych kłębuszków nerkowych i wyrostka robaczkowego.
Reasumując - arcydzięgla lub preparatów na jego bazie nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią, a także osoby z chorobą wrzodową lub nadwrażliwością na promieniowanie UV.
Arcydzięgiel litwor a barszcz Sosnowskiego - różnice
Arcydzięgiel litwor bywa czasem mylony z barszczem Sosnowskiego. O pomyłkę szczególnie łatwo w przypadku młodych roślin. Taka pomyłka może być tragiczna w skutkach, gdyż barszcz Sosnowskiego to roślina silnie trująca i wywołująca bolesne poparzenia.
Oto najważniejsze różnice między arcydzięglem litworem, a barszczem Sosnowskiego:
- Kształt kwiatostanów - u arcydzięgla baldachy mają kształt kulisty, a w przypadku barszczu są one parasolowate;
- Kolor kwiatów - u arcydzięgla spotykane są zielonkawożółte bądź zielonkawobiałe kwiaty, zaś kwiaty barszczu Sosnowskiego kwitną na biało, czasem z lekkim odcieniem różu;
- Pora kwitnienia - czas kwitnienia obu roślin może się na siebie nakładać ale zazwyczaj to arcydzięgiel zakwita jako pierwszy (od drugiej połowy maja do pierwszej połowy lipca) a barszcz Sosnowskiego nieco później (od pierwszej połowy czerwca do końca lipca);
- Kształt liści - obie rośliny mają duże liście osadzone na długich ogonkach ale u arcydzięgla litwora liście są 3-4-krotnie pierzaste, a poszczególne listki wyraźnie jajowate, zaś u barszczu Sosnowskiego liście są trójlistkowe trójlistkowymi (złożone z 3 segmentów), a blaszka liściowa powcinana;
- Kolor liści - liście arcydzięgla są ciemnozielone, a od spodu sinozielone, tymczasem u barszczu mają zazwyczaj żywo zielony kolor;
- Budowa łodygi - u arcydzięgla łodyga jest gładka, zaś u barszczu Sosnowskiego jest silniej bruzdowana i bywa też owłosiona;
- Kolor łodygi - łodyga arcydzięgla jest zielona ale nieco jaśniejsza niż u barszczu, może też mieć fioletowe przebarwienia w postaci delikatnych smug. U barszczu Sosnowskiego natomiast łodyga ciemniejsza i ma wyraźne fioletowe plamki;
Arcydzięgiel litwor a barszcz Sosnowskiego
Poza w/w różnicami w wyglądzie, warto też wiedzieć, że arcydzięgiel litwor jest rośliną leczniczą i prawnie chronioną, a barszcz Sosnowskiego jest toksyczny i niebezpieczny dla ludzi oraz zwierząt, a jego uprawa prawnie zakazana.
Arcydzięgiel litwor - uprawa
Uprawa arcydzięgla litwora w ogrodzie nie jest trudna. Musimy jedynie przygotować dla niego odpowiednie stanowisko, gdyż roślina ta osiąga spore rozmiary. Arcydzięgiel litwor dobrze rośnie zarówno w miejscach nasłonecznionych jak i cienistych. Wymaga gleb żyznych, próchnicznych, przepuszczalnych. Na ciężkich glebach rośliny tworzą dużą masę wegetatywną, ale mają mniejsze i gorsze jakościowo korzenie.
Kiedy wysiewać arcydzięgiel?
Arcydzięgiel rozmnażamy z nasion. Można wysiewać je wprost do gruntu lub przygotować rozsadę pod osłonami. Częściej jednak wysiewa się je wprost do gruntu. Nasiona należy wysiewać tuż po zbiorze, czyli wczesną jesienią (wrzesień), ponieważ wtedy mają największą zdolność kiełkowania. Nie wolno zbyt długo przetrzymywać ich, bowiem po trzech miesiącach tracą żywotność. Młode rośliny wzejdą wiosną.
Arcydzięgiel litwor - zbiór
Wczesnym latem ścinamy młode liście do kandyzowania. Liście zbieramy przed kwitnieniem, a świeże nasiona przed końcem lata. Korzenie arcydzięgla zbiera się jesienią w pierwszym roku uprawy lub wiosną następnego roku, przed rozpoczęciem wegetacji. Po ścięciu części nadziemnej korzenie wykopuje się oczyszcza z ziemi i kroi. Następnie suszy się je w temperaturze 40°C.
Warto wiedzieć!
W celach zielarskich nie pozyskuj roślin arcydzięgla ze środowiska naturalnego. Od 2014 roku roślina ta jest objęta w Polsce ochroną częściową, zaś w latach 1983-2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą. Popularyzacja uprawy arcydzięgla litworu w ogrodach może zapobiegać niszczeniu stanowisk naturalnych tej rośliny.
Przeczytaj również:
- Rośliny lecznicze i prozdrowotne w Twoim ogrodzie!
- Jakie zioła można sadzić razem?
- Zioła na obniżenie cholesterolu
Opracowano na podstawie:
1. Kołodziej B., Uprawa ziół. Poradnik dla plantatorów, PWRiL, Warszawa 2018, s. 107;
2. Bremness L., Wielka księga ziół, Encyklopedia wiedzy i życia, Warszawa 1991, s. 190.
