Trzmiele w ogrodzie. Jak wyglądają, czy żądlą, czy robią miód i jak je zadomowić?

Trzmiele są przystosowane do zapylania kwiatów wszystkich roślin, które uprawiamy w ogrodach. Są przy tym bardzo wydajne i odporne na warunki pogodowe. Dlatego warto zaprosić trzmiele do ogrodu i korzystać z ich pomocy. W tym artykule wyjaśniamy jak wyglądają trzmiele, czy żądlą lub gryzą, czy mogą robić miód, a także podpowiadamy jak zadomowić trzmiele w ogrodzie.

Trzmiele w ogrodzie
Fot. pixabay

Jak wyglądają trzmiele?

Trzmiele (Bombus) to owady należące do rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera), rodziny pszczołowatych (Apidae) i podrodziny pszczół (Apinae). Występują prawie na całym świecie a w Polsce odnotowano około 30 gatunków trzmieli, bardzo do siebie podobnych.

Masywne ciało trzmiela osiąga do 30 mm długości, składa się głowy, tułowia, odwłoka i jest gęsto pokryte włoskami. Skrzydła trzmiela są przezroczyste i dość krótkie. Przednia część czarnego tułowia oraz pierwsze dwa segmenty odwłoka mają poprzeczne, żółte paski.

Odnóża samic są wyposażone w szczoteczki i koszyczki służące do transportu pyłku kwiatowego. Podobnie, jak inne pszczoły, także trzmiele mają aparat gębowy typu gryząco-liżącego i najdłuższy spośród nich języczek, przy pomocy którego mogą efektywnie zapylać nawet największe kwiaty.

Trzmiel zapylający kwiaty
Fot. pixabay

Czy bąki to trzmiele?

Wiele osób zastanawia się czy bąki to trzmiele. Odpowiedź na to pytanie jest przecząca - bąki i trzmiele to dwa różne gatunki owadów należące do innych rodzin. Bąk (Tabanidae) jest muchówką przypominającą muchę domową, ale jest od niej większy. Jego brunatne ciało pokrywają żółte włoski a nie paski jak u trzmiela.

Co prawda samce bąków karmią się nektarem i pyłkiem, podobnie jak trzmiele, ale samice żywią się krwią. Dlatego bąki gryzą zarówno zwierzęta jak i ludzi. Ich ugryzienie jest bolesne, pozostawia ślady w postaci bąbli i może przenosić choroby oraz pasożyty. W przeciwieństwie do bąków trzmiele nie gryzą.

Trzmiele i bąki to zupełnie inne owady
Fot. pixabay

Czy trzmiele zapylają kwiaty?

Trzmiele zapylają kwiaty i są przy tym bardzo skuteczne - w ciągu minuty mogą odwiedzić do 15 kwiatów a zapylić około 5 z nich. Te pożyteczne owady mają zdolność do zapylania kwiatów w różnych warunkach, nawet w chłodniejsze dni, co czyni je wyjątkowo cennymi w ekosystemie. W odróżnieniu od innych zapylaczy trzmiele oblatują kwiaty nawet przy niskiej temperaturze i pochmurnej pogodzie.

Dzięki swojej budowie ciała oraz długiemu języczkowi potrafią dotrzeć do głębszych części kwiatów, co sprawia, że trzmiele są w stanie zapylać wiele gatunków roślin.

Trzmiel zapylający kwiaty pomidora
Fot. depositphotos

Czy trzmiele są pożyteczne?

Trzmiele są niezwykle pożytecznymi owadami. Odgrywają kluczową rolę w zapylaniu roślin, w tym wielu uprawnych, co wpływa na produkcję żywności na świecie. Są przy tym bardzo wydajne, zapylają nawet dwukrotnie więcej kwiatów niż pszczoły.

Dzięki wibracyjnemu systemowi zapylania, trzmiele doskonale sprawdzają się przy zapylaniu zwłaszcza roślin z rodzin: psiankowatych, bobowatych i wrzosowatych. Tę zdolność trzmieli wykorzystuje się na przykład w uprawie pomidorów szklarniowych czy na plantacjach borówki amerykańskiej.

Trzmiel zapylający kwiaty truskawek
Fot. pixabay

Czy trzmiele robią miód

Trzmiele robią miód, ale w niewielkiej ilości - ich gniazda są znacznie mniejsze niż pszczół miodnych. Nakrop, czyli miód trzmieli, jest mieszanką pyłku i nektaru w niewielkim tylko stopniu przetworzoną. A co najważniejsze, miód produkowany przez trzmiele powstaje z nektaru pozyskiwanego również z roślin dla nas trujących, na przykład z tojadów. Pszczoły miodne mają podobną do człowieka wrażliwość na toksyny, dlatego ich miód jest dla nas bezpieczny.

Trzmiele zapylające kwiaty
Fot. pixabay

Czy trzmiele żądlą lub gryzą

Trzmiele nie gryzą, ale mogą żądlić. Owady te są dość łagodne i nie atakują, jeśli nie czują się zagrożone. Samice trzmiela są wyposażone w żądło, ale nie jest ono zakończone haczykowato więc nie pozostaje w ciele. Jad trzmiela zawiera mniej substancji niebezpiecznych dla człowieka niż jad pszczoły - bardzo rzadko dochodzi do lekkiego wstrząsu anafilaktycznego w wyniku użądlenia przez trzmiela.

Trzmiele robią miód, ale dla ludzi może być on trujący
Fot. pixabay

Kiedy trzmiele zakładają gniazda

Trzmiele zakładają gniazda na jeden sezon - budowane wiosną, jesienią przestają istnieć. Zazwyczaj na początku kwietnia budzą się zimujące w ziemi samice trzmiela i rozpoczynają budowę gniazda. Wybierają w tym celu nory w ziemi, miejsca pod kamieniami czy w szczelinach pomiędzy nimi lub wśród korzeni drzew. Gniazda są niewielkie i mogą pomieścić od kilkunastu do kilkuset trzmieli.

Jak zadomowić trzmiele w ogrodzie

Jak już wiemy, trzmiele są niezwykle pożyteczne. Z powodu niszczycielskiej działalności człowieka polegającej na urbanizowaniu łąk i nieużytków, wypalaniu traw i stosowaniu pestycydów, zostały objęte ochronną gatunkową. Żeby więc zadbać o bioróżnorodność i ekosystem warto zasiedlić trzmiele na działce lub w ogrodzie.

Warto zaprosić trzmiele do ogrodu
Fot. pixabay

Aby zaprosić trzmiele do ogrodu, należy stworzyć dla nich przyjazne środowisko. Możemy to osiągnąć w następujący sposób:

• aby zapewnić trzmielom miejsce gniazdowania, warto pozostawić stertę kamieni, suchych gałęzi, niekoszony fragment ogrodu lub powiesić specjalny domek dla owadów;
• warto wysiewać i sadzić jak najwięcej roślin kwitnących przez cały sezon, zwłaszcza tych miododajnych. Roślin wabiące trzmiele to przede wszystkim zioła: lawenda, majeranek, szałwia, mięta, tymianek oraz dzikie, łąkowe rośliny, takie jak: łubin, tojady, goryczki, mak, chaber, koniczyna, niecierpki, ostróżki, orliki, naparstnica, żywokost, lnica pospolita, nasturcja, dziewanna, lwia paszcza, miodunka, traganek;
• całkowicie zrezygnować lub ograniczyć stosowanie pestycydów, które mogą być szkodliwe dla trzmieli i innych owadów zapylających;
• zapewnić trzmielom wodę w postaci poidełka, niewielkiej sadzawki lub choćby płytkiego pojemnika wypełnionego kamieniami.

Trzmiele wokół kwiatów jeżówek
Fot. pixabay

Jak zwabić trzmiele do domku dla owadów

Aby zaprosić trzmiele do ogrodu należy zapewnić im odpowiednie miejsce do budowy gniazda lub umieścić w ogrodzie specjalny domek dla owadów. Powinien być on odpowiednio duży i wyposażony w otwory, przez które przeciśnie się okazały trzmiel.

Gdy już domek zostanie zamocowany, należy się zastanowić jak zwabić trzmiele do domku dla owadów. Oto kilka wskazówek:

• miejsce na domek powinno być zaciszne i słoneczne;
• domek dla owadów powinien znajdować się w sąsiedztwie kwitnących roślin ulubionych przez trzmiele - prawie połowa robotnic nie wylatuje na odległość większą niż 100-200 m od gniazda;
• w sąsiedztwie domku powinno znajdować się źródło wody np. niewielkie poidełko.

mgr inż. Anna Błaszczuk

Przeczytaj również:

• Pszczoła murarka ogrodowa - hodowla, jak zrobić domek
• Ogród przyjazny dla owadów pożytecznych
• Biedronki na mszyce. Jak zwabić biedronki do ogrodu?
• Motyle w ogrodzie. Kwiaty i krzewy wabiące motyle

Opracowano na podstawie:
1. D. Teper, Trzmiele w Działkowiec 9/2012, s. 64-65;
2. M. Lipiński, Pożytki pszczele, PWRiL, Warszawa 1982, s. 43-45;
3. P. Oglęcki, Włochate grubaski w Echa Leśne 1/2017, s. 12-15;
4. K. Wiech, Dlaczego trzmiele giną w Działkowiec 7/2013, s. 66;
5. K. Wiech, Trzmiele, trzmielce, trzmielówki i bujanki w Działkowiec 5/2018, s. 66.