Szparagi - wartości odżywcze, jak jeść, uprawa, odmiany

Szparagi są jednymi z najmodniejszych, wczesnych warzyw goszczących na naszych stołach. Sezon na szparagi trwa dość krótko, bo od połowy kwietnia do lipca. A najzdrowsze są te z własnej uprawy. Dlatego wyjaśniamy jak wygląda ogrodowa uprawa szparagów oraz jak je jeść aby w pełni wykorzystać wartości odżywcze szparagów. Poznaj najlepsze odmiany szparagów do uprawy w ogrodzie i na działce.

Szparagi
Fot. pixabay

Jak rosną szparagi?

Szparag lekarski (Asparagus officinalis) to bylina z rodziny szparagowatych (Asparagaceae) w stanie dzikim spotykana w prawie całej Europie i Azji Środkowej.

Z karp - wieloletnich, zgrubiałych, podziemnych kłączy - wyrastają mięsiste korzenie spichrzowe, rozrastające się na szerokość około 2-2,5 m i około 3 m głębokości. Z pączków znajdujących się w górnej części karpy wyrastają wiosną młode pędy, tzw. wypustki, które są częścią jadalną szparaga.

Jadalne części szparagów są zielone i rosną nad ziemią. Dzięki dostępowi do światła słonecznego zawierają więcej witamin i składników odżywczych. Zbiera się je wiosną, od kwietnia. Wypustki niezebrane w porę drewnieją i tracą przydatność do spożycia. Nadziemna, zielona część szparaga zamiera jesienią. Wykorzystywana bywa ona przez florystów, jako wypełnienie bukietów.

Pędy szparagów, które rosną w ziemi, bez dostępu światła, są białe.

Jak rosną szparagi
Fot. pixabay

Szparagi - wartości odżywcze

Niskokaloryczne szparagi mają właściwości zarówno dietetyczne jak i lecznicze. Już starożytni Grecy i Rzymianie doceniali wartości odżywcze szparagów uważając je za silny afrodyzjak.

Szparagi zawierają mnóstwo składników mineralnych (potas, magnez, fosfor) i witamin (A, C, K i B). Szparagi są także źródłem roślinnych steroli (obniżają poziom cholesterolu) oraz kwasu foliowego, niezwykle ważnego w diecie przyszłych mam. Szparagi mogą mieć zastosowanie w leczeniu artretyzmu i reumatyzmu oraz problemów z pamięcią i koncentracją.

Źródło: USDA

Jednak nie wszyscy mogą cieszyć się smakiem szparagów. Warzywa tego powinni unikać chorujący na skazę moczanową. Ze względu na znaczącą ilość związków purynowych, z których powstaje kwas moczowy, spożycie szparagów może doprowadzić do zaostrzenia choroby.

Jak jeść szparagi?

Świeżo zebrane szparagi najlepiej na chwilę schłodzić np. zanurzając w zimnej wodzie i jak najszybciej spożyć, by zapobiec powstawaniu twardych włókien u podstawy pędu. Wypustki można także mrozić, uprzednio zanurzając je we wrzątku na 3-5 minut, a następnie przelewając zimną wodą.

Szparagi zielone i białe
Fot. pixabay

Jak kupić dobre szparagi?

Kupując szparagi zależy zwrócić uwagę, aby były jędrne, połyskujące i miały zamkniętą główkę. Jeśli zauważymy, że pędy mają zabarwienie różowe, oznacza to, że sprzedawca wstawiał je do wody by przedłużyć ich świeżość. Takie szparagi mają gorsze walory smakowe. Najdelikatniejsze są szparagi zielone, niewymagające nawet obierania. Bardziej łykowate są szparagi bielone, ale kłujące włókna usuwa się łatwo i szybko.

Jak gotować szparagi?

Szparagi można przygotować na wiele sposobów: gotowane na parze, pieczone, grillowane czy smażone. Zaleca się gotować szparagi w osolonym i posłodzonym wrzątku. Związane w pęczek wypustki szparagów gotujemy w pionie. Ich główki powinny wystawać nad powierzchnię wody. Najlepiej spożywać szaragi gotowane al dente, czyli nie za twarde i nie za miękkie. Jeśli musimy odciąć dolną część z powodu zwłóknienia, nie pozbywajmy się jej, tylko gotujmy osobno nieco dłużej. Po przetarciu można te fragmenty wykorzystać np. na zupę - krem.

Szparagi
Fot. pixabay

Dlaczego szparagi gotuje się na stojąco?

Szparagi gotuje się na stojąco, czyli w pozycji pionowej, aby delikatne, bardziej miękkie główki gotowały się na parze (powinny znaleźć się tuż nad powierzchnią wody) i nie rozgotowały się. Twarde łodygi powinny gotować się natomiast się w wodzie. Taki sposób gotowania zapewnia idealną, sprężystą konsystencję obu części warzywa, bez nadmiernego rozmięknięcia główek. Używa się do tego wysokiego, wąskiego garnka. Najlepiej związać szparagi nitką lub sznurkiem, by stały równo, pionowo.

Czy szparagi można jeść na surowo?

Tak, szparagi można jeść na surowo, bez obróbki termicznej, ale nie zawsze jest to wskazane. Otóż surowe szparagi zawierają dużo twardego błonnika i saponin, co u osób z wrażliwym układem pokarmowym może powodować wzdęcia lub uczucie ciężkości. Ponadto białe szparagi w wersji surowej bywają zbyt łykowate i gorzkie. Z tego względu do jedzenia na surowo poleca się głównie młode, cienkie pędy zielonych szparagów.

Surowe pędy szparagów oferują zupełnie inne doznania smakowe, niż te gotowane - są wyjątkowo chrupkie, a ich smak jest delikatnie orzechowy i świeży. Najlepiej smakują pokrojone w cienkie wstążki za pomocą obieraczki do warzyw. Są idealnym składnikiem wiosennych sałatek z dodatkiem cytryny, oliwy i parmezanu. Świetnie sprawdzają się również w formie carpaccio, jako chrupiący dodatek do hummusu lub składnik zielonych koktajli typu smoothie.

Szparagi - uprawa

Szparagi wymagają stanowiska dobrze nasłonecznionego oraz gleby lekkiej, przepuszczalnej, żyznej i zasobnej w wapń. Ziemie ciężkie i podmokłe nie nadają się do uprawy szparaga.

Czym nawozić szparagi?

Stanowisko pod uprawę szparagów musi być dobrze przygotowane: odchwaszczone (szparag rośnie w jednym miejscu kilkanaście lat), nawiezione obornikiem, kompostem i nawozami mineralnymi (fosforowymi i magnezowymi). Jako, że szparagi nie tolerują gleb kwaśnych, gdy odczyn pH gleby będzie poniżej 6-6,5, należy wykonać wapnowanie. W razie braku dostatecznej ilości obornika można wysiać na zielony nawóz gorczycę, seradelę, facelię lub też zboża wraz z motylkowymi. Oczywiście wysiew nawozów zielonych lub obornik stosujemy w roku poprzedzającym rozpoczęcie uprawy szparagów. Kompostem zaś glebę można nawieźć wiosną, tuż przed sadzeniem szparagów.

Kiedy sadzić szparagi?

Najlepszy termin sadzenia szparagów to okres wiosenny od kwietnia do połowy maja. Jednoroczne, zdrowe i jędrne karpy sadzimy w rozstawie 170x50 cm bezpośrednio na dnie bruzdy (głębokość 20-25 cm, szerokość 40 cm) lub na małych kopczykach o wysokości ok. 8 cm usypanych na dnie bruzdy. Szparagi na wypustki zielone sadzi się w płytszych bruzdach na głębokość 15-20 cm.

Jak głęboko sadzić szparagi?

Głębokość sadzenia szparagów mierzy się od wierzchołków pąków do powierzchni gleby. Sadzenie na właściwej głębokości pomaga uzyskać wcześniejsze i wyższe plony niż przy sadzeniu zbyt głębokim. Zbyt płytkie sadzenie prowadzi natomiast do uzyskiwania cieńszych wypustek i łamania się pędów latem. Podczas sadzenia karp szparagów najpierw ostrożnie rozkładamy korzenie, po czym przysypujemy karpę 5-10 cm warstwą ziemi, dociskając do dna bruzdy.

Zagon ze szparagami
Fot. andab3, forum.PoradnikOgrodniczy.pl

Czy szparagi obcina się na zimę?

Jesienią ścinamy i niszczymy nadziemne pędy porażone przez choroby i szkodniki. Zdrowe pędy szparagów warto pozostawić na zimę, gdyż zatrzymują śnieg i chronią karpy przed mrozem. Szczególnie istotna jest ochrona młodych karp i wypustek wrażliwych na mróz, które są łatwo uszkadzane przy temperaturach poniżej -5°C.

Kiedy zbierać szparagi?

Zbiory szparagów rozpoczyna się w trzecim roku uprawy. Aby uzyskać białe wypustki wczesną wiosną przystępujemy do tzw. bielenia - nad karpami usypując wały o szerokości 50 cm i wysokości 25 cm. Prawidłowo uformowane wały mają w przekroju kształt trapezu.

Szparagi na zielone wypustki pozostawiamy bez zmian, rosnące na płaskim stanowisku. Zalecane jest jednakże uformowanie lekko podwyższonych zagonów. Uzyskuje się dzięki temu grubsze wypustki, dłużej zachowujące ścisłą główkę.

Szparagi zaczynamy zbierać w kwietniu (zielone nieco wcześniej niż białe) do momentu, gdy średnica wypustki przekracza średnicę ołówka, a główka jest nadal zwarta. Wypustki powinny mieć ok 20 cm długości. Okres zbiorów szparagów może trwać do kilku tygodni.

Szparagi bielone są najwartościowsze wtedy, gdy nie zdążą przebić się przez ziemię. Dlatego zbiór rozpoczynamy, gdy tylko zauważymy, że ziemia zaczyna pękać. Zbiory warto przeprowadzać nawet dwa razy dziennie. Po rozgarnięciu ziemi i wycięciu wypustki zasypujemy karpę i formujemy wał. Po zakończeniu zbiorów rozgarniamy wał i nawozimy wszystkie rośliny nawozami wieloskładnikowymi.

Szparagi z uprawy na działce
Fot. Danka, forum.PoradnikOgrodniczy.pl

Szparagi - odmiany

W obrębie gatunku występują odmiany szparagów całkowicie męskie oraz dwupienne. Obecnie do produkcji wybiera się odmiany męskie, które plonują już rok po posadzeniu i dają większy zbiór. Ich wadą jest cena oraz kosztowna i pracochłonna uprawa.

Odmiany szparagów dzielimy w zależności od:

terminu zbiorów: bardzo wczesne, wczesne, średnio wczesne i późne,
grubości wypustek: cienkie (poniżej 14 mm), średnie (14-24 mm), grube (24-30 mm) i bardzo grube (powyżej 30 mm).

W Polsce uprawia się odmiany szparagów niemieckich i holenderskich producentów, które najlepiej przystosowują się naszego klimatu. Najpopularniejsze to:

Szparag Avalim - bardzo wczesna odmiana o stuprocentowo męskich roślinach, dająca wysoki plon grubych, gładkich wypustek o doskonałej jakości. Świetnie sprawdza się w Polsce przy uprawie pod folią, co pozwala na dodatkowe przyspieszenie zbiorów.
Szparag Backlim - najbardziej znana w Polsce odmiana późna, ceniona za stabilny plon i wyjątkowo grube, proste wypustki z zamkniętymi główkami. Jest idealna do długoletniej eksploatacji i bardzo dobrze znosi polskie warunki zimowe.
Szparag Gijnlim - najpopularniejsza w Polsce odmiana wczesna, charakteryzująca się ogromną produktywnością i uniwersalnością (na szparag biały i zielony). Tworzy wypustki o średniej grubości, wymagając przy tym intensywnego nawożenia dla utrzymania jakości.
Szparag Grolim - odmiana średnio-wczesna, która wyróżnia się największą masą pojedynczej wypustki, co znacznie ułatwia i przyspiesza zbiór ręczny. Wymaga jednak bardzo dobrych, zasobnych w wodę stanowisk, aby w pełni ukazać swój potencjał plonotwórczy.
Szparag Gynlim - bardzo wczesna i wydajna odmiana, zbliżona charakterystyką do Gijnlim, ale oferująca nieco lepszą strukturę plonu i trwalsze główki. Doskonale radzi sobie z wiosennymi wahaniami temperatur typowymi dla naszego klimatu.
Szparag Herkolim - odmiana średnio-wczesna o bardzo silnym wzroście, dająca stabilnie wysoki plon grubych wypustek o wysokiej jakości handlowej. Jest mało podatna na błędy uprawowe i stresy termiczne, co czyni ją bezpiecznym wyborem dla polskich plantatorów.
Szparag Horlim - Nowoczesna odmiana bardzo wczesna, charakteryzująca się dużą odpornością na choroby i dobrą adaptacją do lżejszych typów gleb. Pozwala na uzyskanie wysokiej jakości białych szparagów w najwcześniejszym terminie zbioru.

mgr inż. Anna Błaszczuk

Przeczytaj również:

Opracowano na podstawie:
1. Sabat T., Przeprowadzki warzyw w Działkowiec 9/2010 s. 53;
2. Frąszczak B., Szparag leczniczy w Działkowiec 5/2011 s. 56;
3. Knaflewski M., Uprawa szparagów coraz bardziej atrakcyjna w Hasło Ogrodnicze 10/2000;
4. Knaflewski M., Zmienność cech morfologicznych 28 odmian szparaga, Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, Poznań 2007, z. 517 s. 361-368;
5. Knaflewski M., Metodyka integrowanej produkcji szparaga, Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Warszawa 2014.

Szparagi - wartości odżywcze, jak jeść, uprawa, odmiany

Jak rosną szparagi?

Szparagi - wartości odżywcze