Śledziennica skrętolistna - właściwości, zastosowanie, uprawa

Śledziennica skrętolistna jest drobną rośliną zielną o cennych właściwościach leczniczych. W naturze śledziennica występuje w wilgotnych lasach, na łąkach i przy brzegach zbiorników wodnych, więc nie w każdym ogrodzie znajdzie się dla niej odpowiednie miejsce. Poznaj bliżej właściwości lecznicze śledziennicy i możliwości jej zastosowania. Podpowiadamy, jak wygląda uprawa śledziennicy skrętolistnej i jak zbierać ziele tej interesującej byliny.

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. Tulipasylvestris, CC0, Wikimedia Commons

Jak wygląda śledziennica skrętolistna

Śledziennica skrętolistna (Chrysosplenium alternifolium) to niewielka bylina z rodziny skalnicowatych (Saxifragaceae). Roślina osiąga wysokość od 5 do 20 cm. Charakterystyczną jej cechą jest ułożenie liści - są skrętoległe, co odróżnia ją od blisko spokrewnionej śledziennicy naprzeciwlistnej (Chrysosplenium oppositifolium). Jasnozielone liście śledziennicy mają kształt sercowaty lub nerkowaty o ząbkowanych krawędziach.

Kwiaty śledziennicy skrętolistnej są drobne, niepozorne, zebrane w małe baldachogrona. Niewielkie kwiaty otoczone są złocistożółtymi liśćmi przykwiatowymi. Pojawiają się wczesną wiosną, zwykle od marca do maja i należą do pierwszych oznak budzącej się przyrody. Drobne kwiaty pełnią ważną rolę jako źródło pokarmu dla budzących się wczesną wiosną owadów zapylających. Najczęściej śledziennica jest samopylna chociaż w zapylaniu kwiatów biorą udział także ślimaki (zjawisko to nazywamy malakogamią).

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. Algirdas, Public domain, Wikimedia Commons

Śledziennica skrętolistna - występowanie

Śledziennica skrętolistna to roślina szeroko rozpowszechniona w Europie, Azji i niektórych częściach Ameryki Północnej. W Polsce śledzennica występuje pospolicie porastając brzegi zbiorników wodnych, wilgotne zarośla oraz lasy - łęgi i olsy oraz źródliskowe buczyny. Jej obecność wskazuje na dobrą jakość wód gruntowych, przez co jest często uznawana za roślinę wskaźnikową dla takich siedlisk.

Śledziennica skrętolistna - właściwości

Śledziennica skrętolistna ma cenne właściwości zdrowotne i, choć obecnie nie jest szeroko stosowana, w przeszłości była cenioną rośliną leczniczą. W jej składzie można znaleźć flawonoidy, będące silnymi antyoksydantami, które wspierają ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. Obecność garbników nadaje roślinie właściwości ściągające, co dawniej wykorzystywano w łagodzeniu stanów zapalnych skóry i błon śluzowych a śluzy działają osłonowo. Kwercytyna ma właściwości przeciwalergiczne i przeciwwirusowe, zaś kwasy kawowy i elagowy działają antybakteryjne.

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. Konrad Lackerbeck, CC0, Wikimedia Commons

Mimo, że obecnie roślina ta nie ma szerokiego zastosowania w medycynie, antyoksydacyjne i przeciwzapalne właściwości śledziennicy skrętolistnej budzą zainteresowanie badaczy i naukowców.

Śledziennica skrętolistna - zastosowanie

Dawniej przypisywano śledziennicy różnorodne właściwości lecznicze, wierzono, że wspomaga funkcjonowanie śledziony oraz łagodzi problemy związane z układem trawiennym i moczowym.

Świeże ziele śledziennicy ma zastosowanie przy produkcji nalewek, maceratów wodnych, a z suszonego ziela wyrabia napary do stosowania wewnętrznego oraz zewnętrznego w postaci okładów i kataplazmów.

Właściwości lecznicze śledziennica skrętolistna zawdzięcza także garbnikom, które nadają jej działanie ściągające, co wykorzystywano do leczenia drobnych ran oraz chorób skóry – łuszczycy, trądziku czy łojotoku. Napary z ziela śledziennicy stosowano do przemywania oczu przy stanach zapalnych oraz jako środek łagodzący podrażnienia błon śluzowych.

Ziele śledziennicy było cennym dodatkiem w wiosennej diecie, w której brakowało witamin. Młode listki można spożywać na surowo w postaci surówek i sałatek.

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. Tosycyzkiewicy, Public domain, Wikimedia Commons

Doceniane są także właściwości dekoracyjne śledzennicy. Roślina ta doskonale wzbogaci ogród leśny i naturalistyczny. Wymagania uprawowe czynią ją idealną rośliną na gleby podmokłe. Śledziennica doskonale sprawdzi się też w cienistych zakątkach ogrodu, w pobliżu oczek wodnych, stawów czy strumieni. Tworzy zwarte, zielone kobierce, które nie tylko pięknie wyglądają, ale również pomagają zapobiegać erozji gleby.

Oprócz funkcji ozdobnej, śledziennica skrętolistna pełni także rolę ekologiczną - jej kwiaty są źródłem pokarmu dla owadów wczesną wiosną, gdy przyroda dopiero zaczyna budzić się do życia.

Śledziennica skrętolistna - przeciwwskazania

Mimo że śledziennica skrętolistna ma długą historię w medycynie ludowej, brakuje jednoznacznych dowodów naukowych potwierdzających bezpieczeństwo i skuteczność jej działania. Wykorzystując w celach leczniczych tę roślinę szczególną ostrożność powinny zachować osoby z alergiami, przewlekłymi chorobami oraz kobiety w ciąży i karmiące.

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. Nicolas Weghaupt, CC0, Wikimedia Commons

Śledziennica skrętolistna - jak zbierać

Ziele śledziennicy do celów leczniczych zbiera się w pełni kwitnienia, od marca do maja. W tym okresie zawartość substancji aktywnych w liściach i łodygach jest najwyższa. Jeżeli pozyskujemy rośliny w stanowiskach naturalnych, unikajmy nadmiernego zbierania w jednym miejscu oraz starajmy się nie uszkodzić delikatnego systemu korzeniowego.

Świeże ziele śledziennicy można wykorzystywać bezpośrednio po zbiorze lub pozostawić do suszenia. Ziele śledziennicy suszy się w zacienionym, przewiewnym miejscu albo w piekarniku rozgrzanym do temperatury do 50°C. Po wysuszeniu surowiec przechowuje się w suchym, ciemnym miejscu, najlepiej w papierowych torbach lub lnianych woreczkach.

Śledziennica skrętolistna - uprawa

Uprawa śledziennicy skrętolistnej udaje się się w cieniu lub półcieniu, gdzie światło jest rozproszone, a gleba pozostaje stale wilgotna, żyzna, dobrze przepuszczalna i torfowa. Bylina ta może być uprawiana na terenie całego kraju, ponieważ jest całkowicie mrozoodporna - wytrzymuje spadki temperatury do -34°C.

Śledziennica skrętolistna - Chrysosplenium alternifolium
Fot. pixabay

Rozmnażanie śledziennicy skrętolistnej odbywa się najczęściej poprzez podział kęp, co jest prostą metodą zapewniającą szybkie pozyskiwanie nowych roślin. Można także rozmnażać ją przez nasiona, jednak ten proces wymaga cierpliwości. Do skiełkowania nasiona potrzebują przynajmniej dwumiesięcznego okresu stratyfikacji.

Pielęgnacja śledziennicy skrętolistnej uprawianej w ogrodzie nie jest czasochłonna. Śledziennica skrętolistna nie potrzebuje regularnego nawożenia ani częstego przycinania. Kluczowe jest jednak utrzymanie odpowiedniego poziomu wilgoci w glebie, zwłaszcza w okresach suszy. Ściółkowanie gleby wokół roślin może pomóc w zatrzymaniu wody w podłożu i ograniczeniu wzrostu chwastów, które mogą konkurować z rośliną o składniki odżywcze.

mgr inż. Anna Błaszczuk

Przeczytaj również:

• Byliny do cienia i półcienia
• Byliny na skalniak w cieniu
• Byliny okrywowe i zadarniające
• Byliny wieloletnie zimujące w gruncie

Opracowano na podstawie:
1. J. Grau, R. Jung, B. Munker, Zioła i owoce leśne, Świat Książki, Warszawa 1996, s. 98;
2. Ł. Ruczaj, Dzikie rośliny jadalne Polski, Wydawnictwo Chemigrafia, Krosno 2004, s. 34;
3. K. Szalkiewicz, Podręcznik do rozpoznawania i hodowli roślin miododajnych, Księgarnia Józefa Zawadzkiego, Wilno 1926, s. 111.