Rabarbar ogrodowy - jak wygląda, uprawa, odmiany, rozmnażanie

Rabarbar ogrodowy (Rheum rhaponticum), zwany również rzewieniem ogrodowym, jest jednym z ponad 20 gatunków należących do rodziny rdestowatych i najczęściej spotykany w uprawie rodzimej. Kiedyś chętnie uprawiany na działkach, jednak w ostatnich latach nieco zapomniany. Być może dlatego, że jego zbiór i spożycie trwa przez bardzo krótki, wiosenny okres. Mimo to warto się nim zainteresować i skusić na uprawę, gdyż ciasto z rabarbarem lub kompot, mają naprawdę wyjątkowy i niepowtarzalny smak. Poza tym rabarbar ogrodowy to roślina mało kłopotliwa, doskonała do uprawy na działce.

Rabarbar ogrodowy - Rheum rhaponticum
Fot. pixabay

Jak wygląda rabarbar?

Rabarbar to bylina o pokaźnych rozmiarach, osiąga do 100-150 cm wysokości i podobną szerokość.

Liście rabarbaru mają sercowaty kształt, są duże, klapowane i wyrastają w formie rozety z karpy korzeniowej. Blaszka liściowa jest ciemnozielona, pomarszczona i ma nieregularny, karbowany brzeg oraz widoczne unerwienie. Ze względu na wysokie stężenie szczawianów, liście są toksyczne i nie nadają się do spożycia.

Jadalną część rabarbaru stanowią długie, mięsiste, bruzdowane ogonki liściowe o długości 60-80 cm. Mają barwę od jasnozielonej po intensywnie czerwoną, w zależności od odmiany i warunków uprawy.

Rabarbar rozwija silne kłącze z korzeniami, które gromadzi zapasy i pozwala jej przetrwać zimę oraz odrastać w kolejnych latach. Kwiaty rabarbaru są drobne, białe, zielone lub różowe, zebrane w wiechowaty kwiatostan. Pęd kwiatostanowy dorasta do 150-250 cm. Owocem jest brązowy, oskrzydlony orzeszek.

Rabarbar rosnący na działce
Fot. pixabay

Jak smakuje rabarbar?

Rabarbar ma charakterystyczny, kwaśny smak, który wynika z obecności kwasów organicznych - głównie kwasu jabłkowego, cytrynowego i szczawiowego. Kwaskowaty smak jest zmienny i zależy od odmiany, pory zbioru oraz warunków uprawy. Młode, wiosenne ogonki, o żywszej, czerwonej barwie, mają zwykle łagodniejszy smak. Ogonki liściowe z późniejszych zbiorów są bardziej łykowate i kwaśne. Smak rabarbaru można określić jako kwaśny, orzeźwiający, z lekko ziołowo-ziemistą nutą. Ta kwaskowość jest bardzo intensywna, dlatego, aby ją zrównoważyć, rabarbar często łączony jest z cukrem lub słodkimi owocami i wykorzystywany w deserach, kompotach oraz przetworach.

Jadalną częścią rabarbaru są jego ogonki liściowe
Fot. pixabay

Odmiany rabarbaru do uprawy na działce

Ogonki liściowe rabarbaru, w zależności od odmiany, mogą mieć kolor czerwony, różowy lub zielony. Smaczniejsze są jednak te o intensywniejszym zabarwieniu. Spośród odmian rabarbaru uprawianych w Polsce, warto wymienić:

rabarbar 'Hosera' - wczesny, o różowym miąższu i czerwono zielonkawych ogonkach, niezbyt kwaśny,
rabarbar 'Karpow Lipskiego' - wczesny, różowa skórka i zielony miąższ ogonków liściowych,
rabarbar 'Wiśniowy' - wczesny, ciemnoczerwone ogonki o dobrym smaku,
rabarbar 'Malinowy' - późny, czerwony miąższ i ogonki liściowe, smaczny ale włóknisty i podatny na choroby,
rabarbar 'Queen Viktoria' - wczesny, o zielonych ogonkach,
rabarbar 'Holsteiner Blut' - wczesny, o łodygach czerwonych i słodkim smaku.

Uprawa rabarbaru na działce

Rabarbar ogrodowy jest rośliną wieloletnią. Przed posadzeniem należy dobrze zastanowić się jakie miejsce wybrać, gdyż na jednym stanowisku rabarbar może rosnąć nawet do 15 lat. Musimy też wziąć pod uwagę docelowe rozmiary rośliny, bo są one dość znaczne (dorosły okaz rabarbaru może osiągnąć w ogrodzie do 1 m średnicy i ok. 1,5 m wysokości), chociaż mogą się one nieco różnić, w zależności od odmiany.

Gdzie sadzić rabarbar?

Stanowisko uprawy rabarbaru powinno być słoneczne (na takim rabarbar wydaje lepsze plony) ale roślina toleruje także cień. Rabarbar nie ma też szczególnych wymagań co temperatury i jest odporny na mróz. Pierwsze liście u wczesnych odmian rabarbaru zaczynają się rozwijać bardzo wczesną wiosną, zaraz po ustąpieniu mrozów. Poza tym już po rozpoczęciu wegetacji może bez szwanku znieść krótkotrwałe spadki temperatur do kilku stopni poniżej 0°C.

Młody egzemplarz rabarbaru
Fot. pixabay

Rabarbar - obok czego sadzić

Rabarbar, jako warzywo o wysokich potrzebach pokarmowych, dobrze rośnie w sąsiedztwie warzyw strączkowych, takich jak groch i karłowe odmiany fasoli. Rośliny strączkowe wzbogacają glebę w azot, co dla rabarbaru jest bardzo korzystne. Unikajmy jednak sadzenia obok rabarbaru wysokich odmian fasoli tycznej, bo ta będzie rzucać zbyt dużo cienia.

Dobre sąsiedztwo dla rabarbaru to także cebula, czosnek, szczypiorek oraz pięknie kwitnące aksamitki. Wszystkie te rośliny swoim zapachem odstraszają szkodniki rabarbaru. W podobny sposób na rabarbar zadziałają aromatyczne zioła, takie jak szałwia lekarska, tymianek i kolendra.

Jak dbać o rabarbar?

Rabarbar ogrodowy jest jednak rośliną wrażliwą na brak wilgoci, dlatego nie należy go sadzić na glebach łatwo przesuszających się, a w czasie suchej wiosny regularnie podlewać. Dodatkowo warto ściółkować glebę wokół kęp, gdyż pomoże to zachować odpowiednią wilgotność i ograniczy rozwój chwastów. W przypadku rabarbaru jest to szczególnie istotny zabieg, gdyż nie poleca się stosowania chemicznych środków zwalczania chwastów przed zakończeniem zbiorów ogonków liściowych.

Jaka ziemia dla rabarbaru?

Z powodu swojego długiego systemu korzeniowego, rabarbar nie lubi gleb podmokłych, na których może zagniwać i chorować. Najlepsze do jego uprawy są gleby wilgotne i żyzne, głęboko uprawione o odczynie zasadowym do lekko kwaśnego. Należy pamiętać, że przy glebie o pH poniżej 6,0 warto glebę zwapnować, w przeciwnym razie w ogonkach liściowych mogą gromadzić się duże ilości niekorzystnych substancji (np. kwasów szczawiowych).

Rabarbar ogrodowy

Czym nawozić rabarbar?

Ponieważ rabarbar ogrodowy tworzy dużo masy zielonej i ma głęboki system korzeniowy, posiada spore wymagania pokarmowe. Dlatego gleba pod jego uprawę powinna być głęboko uprawiona oraz wzbogacona nawozem organicznym (kompostem lub rozłożonym obornikiem, które dawkuje się w ilości 6-8 kg na 1 m²). Z tego samego powodu pożądane jest coroczne, wiosenne nawożenie ziemi wokół rabarbaru nawozem wieloskładnikowym.

Jak przycinać rabarbar?

Jednym z najważniejszych zabiegów jest usuwanie pędów kwiatowych rabarbaru i to już w chwili ich pojawienia się na roślinie. Kwiatostany wyrastają w maju, a jeśli nie zostaną przycięte, bardzo osłabiają karpy i pogarszają plonowanie oraz przydatność ogonków liściowych do zbioru.

Pędy kwiatowe rabarbaru należy wycinać lub wyłamywać jak najniżej u nasady. Dzięki temu roślina nie będzie tracić energii na zawiązywanie nasion.

O przycinaniu rabarbaru możemy też mówić w kontekście zbioru jadalnych ogonków liściowych. Tych jednak nie powinno się wycinać aby nie procesów gnilnych. Znacznie lepiej jest je wyłamywać. W tym celu chwytamy ogonek u nasady, lekko go przechylamy i obracamy, aż sam odejdzie od korzenia. Nigdy nie odrywajmy wszystkich liści. Należy pozostawić przynajmniej 1/3 liści aby roślina mogła dalej rosnąć.

Jadalne ogonki liściowe rabarbaru
Fot. pixabay

Dlaczego rabarbar kwitnie?

Kwitnienie rabarbaru jest naturalnym etapem cyklu życiowego rośliny, jednak w uprawie ogrodowej jest zjawiskiem niepożądanym, ponieważ znacząco osłabia rozwój jadalnych ogonków liściowych. Kwiatostany pojawiają się w maju.

Wybijanie rabarbaru w pęd kwiatostanowy jest zwykle wyzwalane przez kilka czynników. Stożek wzrostu rabarbaru rozpoczyna tworzenie kwiatostanu po okresie zimowego chłodu, gdy roślina odczuje wiosenne ocieplenie i wydłużenie dnia.

Zakwitają starsze, dobrze ukorzenione rośliny, zazwyczaj po 2-3 latach. Proces ten może zostać przyspieszony przez stres środowiskowy, taki jak niedobór wody, brak składników pokarmowych, uszkodzenia mechaniczne czy starzenie się karpy. W czasie kwitnienia energia skierowana jest na rozwój kwiatostanu co powoduje, że wzrost rośliny jest słabszy. Wyłamywanie pędów kwiatostanowych u podstawy od razu po ich pojawieniu się, sprzyja lepszemu plonowaniu i wydłuża okres zbioru ogonków.

Jakie warzywa sadzić obok siebie - tabela

Kiedy zbierać rabarbar?

Zbiór rabarbaru prowadzi się od wiosny do początku lata, a konkretnie od kwietnia do końca czerca, ewentualnie początku lipca. Roślina rośnie co prawda w dalszym ciągu, jednak latem w ogonkach liściowych zaczyna się gromadzić znacznie więcej szkodliwych szczawianów niż wiosną. Szczawiany wypłukują wapń i mogą odkładać się jako szczawian wapnia w nerkach, powodując powstanie kamieni nerkowych. Młody rabarbar również posiada szczawiany, ale w bardzo niewielkich ilościach. Wtedy przewagę mają inne związki np. żelazo, magnez, fosfor oraz witaminy B, E i C. Za kwaśny smak rabarbaru odpowiada duża zawartość kwasów organicznych, jak choćby jabłkowy, octowy czy szczawiowy.

Dlaczego rabarbar jest gorzki?

Rabarbar ma naturalnie kwaśny smak, wynikający z obecności kwasów organicznych. Czasami jednak wyczuwalny jest gorzkawy posmak, który zwykle świadczy o starzeniu się rośliny lub o niekorzystnych warunkach uprawy. Źródłem goryczy są przede wszystkim glikozydy antrachinonowe, takie jak emodyna, reina i aloe-emodyna, naturalnie występujące w korzeniach i liściach rabarbaru. W niekorzystnych warunkach mogą one w niewielkich ilościach przenikać do ogonków liściowych rabarbaru, nadając im gorzkawy smak. Związki te pełnią funkcję ochronną - odstraszają roślinożerców i hamują rozwój patogenów.

Obecność tanin i innych polifenoli również może przyczyniać się do większej goryczy, szczególnie w starszych częściach rośliny. Stężenie gorzkich substancji zwiększa się pod wpływem stresu środowiskowego, takiego jak: susza, niedobór światła czy składników odżywczych oraz w miarę starzenia się karpy. Dlatego właśnie ogonki zbierane późnym latem bywają łykowate i gorzkawe. Najlepszy smak mają młode ogonki liściowe zbierane wiosną. Wtedy równowaga między kwasowością a goryczką jest optymalna.

Co można zrobić z rabarbaru?

Rabarbar ogrodowy możemy wykorzystywać w kuchni na różne sposoby. Nadaje się on do zakwaszania soków owocowych i dżemów, jest doskonałym dodatkiem do ciast oraz słodkich wypieków, ale przede wszystkim spożywany jest w postaci kompotu.

Ogonki liściowe rabarbaru

Jak zrobić kompot z rabarbaru?

Aby przygotować kompot z rabarbaru, na trzy duże łodygi rabarbaru, używamy ok. 1,5 l. wody oraz ok. 5 łyżek cukru. Jednak ilość cukru jest uzależniona od naszych preferencji smakowych i możemy go dodać więcej lub mniej, w zależności od tego czy wolimy kompot słodszy czy bardziej wytrawny. Ogonkom liściowym usuwamy liście i myjemy je pod ciepłą wodą. Następnie kroimy na niewielkie odcinki, wrzucamy do garnka, zalewamy wodą i zasypujemy cukrem do smaku, a następnie gotujemy. Rozpadanie się ogonków oznacza, że kompot jest już gotowy, na ogół dzieje się tak po ok. 20 minutach gotowania na małym ogniu. Aby urozmaicić smak kompotu, można do gotowania dorzucić liść mięty lub ulubioną przyprawę do dań słodkich np. cynamon lub goździki.

Rozmnażanie rabarbaru

Rabarbar rozmnaża się na dwa sposoby:

z nasion,
przez podział dojrzałych karp.

Pierwszy sposób nie jest jednak popularny, gdyż jest dość kłopotliwy, a poza tym rośliny potomne często nie zachowują cech rośliny matecznej. Dlatego znacznie pewniejszym i wygodniejszym sposobem rozmnażania jest podział karp rabarbaru.

Jak zrobić sadzonki rabarbaru?

Zabieg wykonuje się wczesną wiosną lub jesienią, biorąc pod uwagę klimat na danym terenie. Jeśli panujące zimy są mroźne i ciężkie, wtedy lepszym terminem do rozmnażania rabarbaru jest wiosna (wówczas zabieg wykonujemy jak najwcześniej, najlepiej w marcu), w innym przypadku lepiej zdecydować się na termin jesienny (wrzesień - październik). Jesienne sadzenie rabarbaru sprzyja ukorzenieniu się roślin jeszcze w jesieni, co powoduje wczesne rozpoczęcie wegetacji w roku następnym.

Pędy rabarbaru wybijające wiosną
Fot. pixabay

Aby przygotować nowe sadzonki rabarbaru, karpy wyciągamy z ziemi i rozcinamy. Można w tym celu użyć szpadla, noża lub nożyc ogrodniczych. Powstała sadzonka powinna mieć kilka korzeni oraz co najmniej jeden pąk liściowy. Sadzonki lepiej przygotować jeden dzień wcześniej, gdyż w momencie sadzenia miejsca cięć powinny być zaschnięte. Sadzimy je w ziemi na taką głębokość, aby pąk znajdował się ok. 5 cm. pod powierzchnią ziemi. Mimo, iż rabarbar jest odporny na mróz, w pierwszych 2-3 latach dobrze jest okryć młode rośliny, gdyż niskie temperatury mogą je uszkodzić.

Kiedy siać rabarbar?

Z racji na zanikanie uprawy rabarbaru w ogrodach działkowych, pozyskanie roślin w/w odmian w celu rozmnożenia z karp może być kłopotliwe. Wówczas pozostaje ratować się uprawą z siewu nasion. Nasiona rabarbaru wysiewa się wiosną na rozsadniku w rowki oddalone co 30 cm, na głębokość ok 2,5 cm. Siewki przesadza się na miejsce stałe jesienią albo wiosną następnego roku. Podczas przesadzania dokonujemy selekcji, gdyż rośliny z nasion są niejednolite. Zbiory będą możliwe od 2 lub 3 roku uprawy.

Ogródek warzywny dla początkujących

Choroby i szkodniki rabarbaru

Rabarbar ogrodowy, jak wiele roślin uprawnych, może chorować i być atakowany przez szkodniki. Najczęstszą chorobą z jaką możemy się w jego przypadku spotkać, jest zgnilizna ogonków liściowych i karp rabarbaru. Przyczyną choroby mogą być zarówno grzyby jak i bakterie, które dostają się do wnętrza rośliny przez uszkodzenia mechaniczne. Rabarbar mogą też atakować takie choroby grzybowe jak mączniak, rdza czy plamistość liści. Szkodnikiem najczęściej spotykanym na roślinie jest chrząszcz o nazwie kałdunica. Jednak wszelkie środki ochrony na rabarbarze, należy stosować dopiero po zakończeniu zbiorów liści.

Katarzyna Józefowicz

Przeczytaj również:

Opracowano na podstawie:
1. C. Brickell, Wielka Encyklopedia Ogrodnictwa, Muza SA, Warszawa 1994, s. 351;
2. A. Podczaska, Sadzimy rabarbar, Działkowiec, Nr 10/95, s. 8;
3. A. Sałata, ABC uprawy rabarbaru, Nr 4/1999.