Pierwiosnek lekarski - właściwości lecznicze, zastosowanie, uprawa
Pierwiosnek lekarski jest jedną z popularnych bylin kwitnących wczesną wiosną. Uprawa pierwiosnka lekarskiego jest stosunkowo prosta, a jego złociste kwiaty ożywiają ogród już na początku kwietnia. Warto docenić także właściwości lecznicze pierwiosnka lekarskiego i poznać możliwości jego zastosowania w ziołolecznictwie.
Pierwiosnek lekarski - Primula veris syn. Primula officinalis
Fot. pixabay
Pierwiosnek lekarski - pochodzenie, występowanie
Pierwiosnek lekarski (Primula veris syn. Primula officinalis) należy do rodziny pierwiosnkowatych (Primulaceae) i rodzaju pierwiosnek (Primula). Bylina ta pochodzi z Europy i zachodniej Azji. Występuje głównie na obszarach o umiarkowanym klimacie, w tym na łąkach, w lasach, wzdłuż brzegów rzek i w wilgotnych zakątkach. Roślina ta jest dość powszechna w Polsce - można ją spotkać w naturalnych siedliskach, chociaż w ostatnich latach jej populacja się zmniejsza ze względu na zmiany w użytkowaniu gruntów i zanieczyszczenie środowiska.
Czy pierwiosnek lekarski jest pod ochroną?
Pierwiosnek lekarski był objęty częściową ochroną gatunkową do roku 2014. Najpierw, po II wojnie światowej zabroniono jego zbioru na gruntach znajdujących się w zarządzie Lasów Państwowych, a następnie od 1957 roku objęto go częściową ochroną gatunkową. Stan ten zmienił się w 2014 roku i obecnie pierwiosnek lekarski nie podlega prawnej ochronie gatunkowej. Jego populacje obecne są niemal we wszystkich parkach narodowych w Polsce i licznych rezerwatach, dzięki czemu gatunek ten nie jest uznawany za roślinę zagrożoną.
Pierwiosnek lekarski - Primula veris syn. Primula officinalis
Fot. pixabay
Jak wygląda pierwiosnek lekarski?
Pierwiosnek lekarski dorasta do 30 cm wysokości. Wiosną z walcowatego kłącza wyrasta rozeta dużych, lekko owłosionych, eliptycznych liści o długości 4-8 cm. Soczyście zielone liście pierwiosnka lekarskiego charakteryzują się pomarszczoną powierzchnią oraz karbowanym brzegiem. Następnie spomiędzy liści wyłania się wzniesiony pęd kwiatostanowy, na szczycie którego rozwijają się w kwiaty zebrane w luźne grona.
Pierwiosnek lekarski - kiedy kwitnie
Pierwiosnek lekarski kwitnie od początku kwietnia do maja. Kwiaty tej byliny są dzwonkowate, zwykle żółte lub kremowe, z czerwonymi lub purpurowymi plamkami. Po kwitnieniu roślina tworzy torebki nasienne, które zawierają drobne nasiona.
Czy pierwiosnek jest wieloletni?
Pierwiosnek lekarski jest rośliną wieloletnią, która bez problemu zimuje w naszym klimacie i występuje w Polsce na siedliskach naturalnych.
Pierwiosnek lekarski na siedlisku naturalnym
Fot. pixabay
Pierwiosnek lekarski a wyniosły
Podobne do siebie pierwiosnek lekarski i pierwiosnek wyniosły (Primula elatior) to dwa różne gatunki roślin z rodziny pierwiosnkowatych. Można je rozróżnić po kilku widocznych cechach:
- Wysokość - pierwiosnek lekarski jest zazwyczaj niższy, osiąga około 10-30 cm, gdy pierwiastek wyniosły może dorosnąć nawet do 50 cm wysokości;
- Kwiaty - dzwonkowate, żółte lub kremowe kwiaty z pomarańczowymi plamkami w środku w przypadku pierwiosnka wyniosłego są większe, bardzie otwarte i mają mniej intensywny kolor. Kwiatostan pierwiosnka lekarskiego składa się z ok. 30 kwiatów a wzniesionego z 10 kwiatów;
- Liście - liście pierwiosnka lekarskiego są eliptyczne, duże o karbowanych brzegach i spodniej stronie szaro owłosionej, a pierwiosnka wyniosłego bardzie wydłużone o ząbkowanych brzegach.
Pierwiosnek lekarski (po lewejj) i pierwiosnek wyniosły (po prawej)
Fot. pixabay
Pierwiosnek lekarski - właściwości lecznicze
Pierwiosnek lekarski ma szereg właściwości leczniczych, które doceniano już w starożytności. Obecnie w ziołolecznictwie wykorzystywane są rozkwitające kwiaty pierwiosnka oraz korzenie zbierane jesienią.
O właściwościach leczniczych kwiatów pierwiosnka lekarskiego decyduje zawartość: witamy C, saponin, karotenoidów oraz flawonoidów natomiast korzeni obecność: saponin, glikozydów, garbników i olejków eterycznych.
Zarówno kwiaty jak i korzenie pierwiosnka lekarskiego są wykorzystywane głównie do zwalczania stanów zapalnych górnych dróg oddechowych: gardła, krtani oraz oskrzeli - napar z pierwiosnka lekarskiego działa wykrztuśnie, napotnie i lekko moczopędnie.
Dawniej w medycynie ludowej nalewki i napary z liści pierwiosnka wspomagały leczenie szkorbutu, awitaminozy oraz pobudzały apetyt.
Pierwiosnek lekarski - Primula veris syn. Primula officinalis
Fot. pixabay
Pierwiosnek lekarski - zastosowanie
Dekoracyjny pierwiosnek lekarski ma szerokie zastosowanie zarówno lecznicze jak i kulinarne. Jest także popularną rośliną ogrodową. Ta bylina kwitnąca wczesną wiosną pięknie prezentuje się na rabatach, skalniakach oraz w donicach na balkonie i tarasie. Może być sadzona na trawiastych powierzchniach w parkach i ogrodach naturalistycznych. Doskonale komponuje się trawami ozdobnymi oraz innymi roślinami kwitnącymi wiosną, takimi jak: miodunka plamista, ułudka wiosenna, gęsiówka, szafirki czy stokrotka.
Właściwości pierwiosnka lekarskiego znajdują także zastosowanie w kosmetyce. Ekstrakty z tej byliny wchodzą w skład produktów do pielęgnacji cery nawilżając ją i regenerując.
Pierwiosnek lekarski - Primula veris syn. Primula officinalis
Fot. Martin Ehrensberger, CC0, Wikimedia Commons
Pierwiosnek lekarski ma również zastosowanie kulinarne - żółte, jadalne kwiaty mogą być używane jako dodatek do sałatek lub do dekoracji potraw, zwłaszcza deserów. W niektórych rejonach Anglii do tej pory z kwiatów pierwiosnka lekarskiego produkuje się wino oraz wykorzystuje się je do aromatyzowania octu.
Pierwiosnek lekarski - uprawa
Uprawa pierwiosnka lekarskiego nie jest skomplikowana. Roślina preferuje miejsca półcieniste, ale dobrze rośnie także w słońcu, pod warunkiem, że stanowisko jest wystarczająco wilgotne. Pierwiosnek lekarski najlepiej czuje się na glebach próchniczych, żyznych, o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Podłożę powinno być dobrze przepuszczalne aby uniknąć zalania korzeni, gdyż pierwiosnek nie toleruje stagnującej wody. Gatunek ten jest w naszych warunkach mrozoodporny, ale w czasie bardzo surowych zim warto rośliny okryć warstwą ściółki, by zabezpieczyć korzenie.
Pierwiosnek lekarski - Primula veris syn. Primula officinalis
Fot. I.Sáček, senior, Public domain, Wikimedia Commons
Do podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych w uprawie pierwiosnka należą: regularne odchwaszczanie oraz podlewanie, tak aby gleba była stale wilgotna, ale nie zalana. Wiosną warto także zastosować nawóz organiczny lub uniwersalny nawóz mineralny, aby wspierać wzrost i kwitnienie byliny.
Pierwiosnek lekarski - rozmnażanie
Rozmnażanie pierwiosnka lekarskiego najłatwiej udaje się przez wysiew nasion. Od zbiorów aż do przymrozków można wysiewać nasiona pierwiosnka bezpośrednio do gruntu. Łatwo się przyjmują i szybko kiełkują.
Przeczytaj również:
Opracowano na podstawie:
1. K. Bonenberg, Rośliny użyteczne człowiekowi, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1988, s. 118;
2. J. Kresanek, Rośliny lecznicze, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1983, s. 152;
3. J. Macků, J. Krejča, Atlas roślin leczniczych, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1989, s. 220;
4. J. Marcinkowski, Byliny ogrodowe, PWRiL, Warszawa 2002, s. 342;
5. M. Polakowska, Leśne rośliny zielarskie, PWRiL, Warszawa 1987, s. 223-225.
