Jak zrobić drzewko bonsai i jak o nie dbać? Poradnik dla początkujących

Własne, miniaturowe drzewko bonsai, które zachwyca oryginalnym wyglądem, to marzenie wielu osób. Jednak stworzenie takiego drzewka od podstaw bywa nie lada wyzwaniem i wymaga wiele cierpliwości. W tym artykule wyjaśniamy, jak samemu zrobić bonsai oraz jakie rośliny są najlepsze na takie drzewko. Dowiesz się również, jak prawidłowo dbać o drzewko bonsai, aby zdrowo rosło przez wiele lat!

Takie drzewko bonsai możesz zrobić stosunkowo łatwo!
Fot. envato

Drzewko bonsai - co to jest

Określenie bonsai składa się z dwóch słów:

bon - oznacza miskę lub pojemnik,
sai - to inaczej roślina lub drzewo.

W skrócie bonsai to sztuka miniaturyzowania drzew i krzewów uprawianych zazwyczaj w płytkich pojemnikach, pochodząca z Chin, a potem rozwinięta w Japonii. Drzewko bonsai to efekt specjalnych technik pielęgnacji, w tym odpowiedniego przycinania korzeni oraz korony, a także drutowania pędów w celu nadania im określonego kształtu. Odpowiednio dopasowana donica dopełnia piękna miniaturowego drzewka i stanowi z nim nierozłączną całość.

Tworząc bonsai zazwyczaj dąży się aby uzyskane drzewko swoją formą odzwierciedlało kształt dorosłych, starych okazów drzew wybranego gatunku.

Warto zwrócić uwagę na podział bonsai na 2 typy:

indoor, który oznacza drzewka przeznaczone do uprawy w pomieszczeniach mieszkalnych,
outdoor, który oznacza drzewka przeznaczone do uprawy na zewnątrz, np. w ogrodzie.

W dalszej części artykułu skupimy się na głównie drzewkach przeznaczonych do uprawy w pomieszczeniach, czyli na typie indoor.

Rośliny na drzewko bonsai dla początkujących

Jeśli dopiero rozpoczynasz swoją przygodę z bonsai, na swoje pierwsze drzewko wybierz roślinę, która dobrze zniesie warunki panujące w mieszkaniach i poradzi sobie nawet, jeśli popełnisz jakieś błędy w pielęgnacji. Do łatwych w uprawie roślin domowych na bonsai zalicza się:

Fikus tępy, Fikus Ginseng

Fikus tępy (Ficus microcarpa), określany też jako Fikus retusa lub Fikus Ginseng (czyli figowiec żeń-szeń) to absolutny numer jeden dla początkujących adeptów sztuki bonsai. Jest niezwykle odporny na przesuszenie, szybko regeneruje się po cięciu i dobrze znosi niedobory światła zimą. Jego elastyczne pędy łatwo poddają się drutowaniu, dzięki czemu uzyskanie oryginalnego kształtu drzewka bonsai jest całkiem łatwe.

Drzewko bonsai z fikusa tępego
Fot. envato

Przede wszystkim jednak na bonsai predysponują go charakterystyczne, wyrastające ponad ziemię bulwiaste korzenie, które magazynują wodę i substancje odżywcze. W naturze dzięki nim fikus tępy utrzymuje się w stabilnej pozycji i może przetrwać okresy suszy. Ich niezwykły wygląd sprawia, że nie musisz się bardzo starać - roślina i tak będzie wyglądać bardzo oryginalnie.

Wiąz chiński

Wiąz chiński (Ulmus parvifolia) charakteryzuje się drobnymi, błyszczącymi liśćmi i atrakcyjną korą. Doskonale znosi intensywne przycinanie, co pozwala łatwo formować jego gęstą koronę. Trzeba jednak pamiętać, że zimę musi spędzić w jasnym ale chłodnym pomieszczeniu (najlepiej w temperaturze 10-15°C). Możę być to nieogrzewany pokój, weranda lub klatka schodowa. Jeśli nie masz takiego miejsca, roślinę możesz przezimować w mieszkaniu, ale wtedy konieczne jest doświetlanie lampami LED do roślin i częste zraszanie liści.

Drzewko bonsai z wiązu chińskiego
Fot. envato

Drzewko szczęścia

Grubosz jajowaty, określany też jako drzewko szczęścia (Crassula ovata) to sukulent idealny dla osób, które mają tendencję do zapominania o podlewaniu. Magazynuje wodę w grubych liściach i łodygach, a jego pędy z wiekiem naturalnie drewnieją, tworząc gruby, dojrzały pień.

Drzewko bonsai z grubosza jajowatego
Fot. depositphotos

Karmona drobnolistna

Karmona drobnolistna (Carmona microphylla), określana też jako Herbata fuki to gatunek dla osób szukających rośliny kwitnącej. Wypuszcza drobne, białe kwiaty, a jej ciemnozielone liście są niezwykle dekoracyjne. Wymaga utrzymania stale lekko wilgotnej gleby i doświetlania zimą, ale odpłaca się efektownym wyglądem.

Drzewko bonsai z karmony drobnolistnej
Fot. depositphotos

Powyżej omówiliśmy gatunki roślin na bonsai uprawiane w mieszkaniu. Wbrew pozorom - nieco łatwiejsze może okazać się wyhodowanie bonsai w ogrodzie. Na ogrodowe bonsai nadają się niemal wszystkie gatunki drzew i krzewów - rosnące naturalnie na obszarze Polski, np. majestatyczny dąb, lipa drobnolistna o urokliwych sercowatych liściach, grab, buk, modrzew oraz wszelkie sosny.

Ogrodowe bonsai z sosny
Fot. depositphotos

Wspaniałe, efektowne drzewka bonsai powstają z gatunków pochodzących z terenów Japonii i Chin, takich jak: klon palmowy czy miłorząb japoński. Najpiękniej prezentują się oczywiście wszelkie odmiany ozdobne tych drzew.

Drzewko bonsai z klonu japońskiego
Fot. depositphotos

Jaka doniczka do bonsai?

Wybór odpowiedniej doniczki jest kluczowy nie tylko ze względów estetycznych, ale przede wszystkim dla zdrowia rośliny. Doniczka do bonsai powinna tworzyć z drzewkiem spójną całość i ograniczać rozrost systemu korzeniowego, co pozwoli zachować miniaturowy rozmiar rośliny. Podczas zakupu doniczki dla drzewka bonsai kieruj się tymi zasadami:

Doniczka do bonsai musi posiadać otwory drenażowe w dnie, które umożliwiają odpływ nadmiaru wody po podlaniu i zapobiegną gniciu korzeni. Jest to o tyle ważne, że do bonsai często używa się donic ceramicznych i samodzielne wykonanie otworów w takiej donicy będzie bardzo trudne.
Doświadczeni hodowcy zwracają także uwagę na obecność dodatkowych, mniejszych otworków lub uchwytów z boku donicy służących do przeciągnięcia drutu lub linek stabilizujących drzewko w okresie formowania.
Zazwyczaj wysokość (głębokość) doniczki powinna być zbliżona do grubości pnia u jego podstawy. Z kolei długość pojemnika prostokątnego lub owalnego powinna wynosić około 2/3 wysokości całego drzewka.
Do drzewek o łagodnych, wygiętych liniach pnia najlepiej pasują doniczki owalne lub okrągłe. Z kolei rośliny o masywnym, prostym pniu i surowym charakterze lepiej prezentują się w pojemnikach prostokątnych lub kwadratowych.
Najlepszym wyborem na doniczki do bonsai są tradycyjne, mrozoodporne donice ceramiczne - szkliwione lub nieszkliwione. Wypalana glina zapewnia dobrą stabilność i chroni korzenie przed gwałtownymi zmianami temperatury.

Warto wiedzieć!
Młode rośliny w fazie intensywnego formowania warto początkowo uprawiać w nieco głębszym pojemniku, a dopiero po wykształceniu odpowiedniej korony i przycięciu bryły korzeniowej przesadzić je do docelowej, płaskiej misy bonsai.

Akcesoria i narzędzia do pielęgnacji bonsai

Oprócz donicy, będziesz też potrzebował akcesoriów i narzędzi, które pozwolą uformować drzewko bonsai. Na początek warto kupić podstawowe akcesoria, które są absolutnymi minimum potrzebnym do rozpoczęcia formowania i uprawy drzewka.

Narzędzia do przycinania drzewek bonsai
Fot. depositphotos

Oto niezbędny zestaw narzędzi dla początkującego miłośnika bonsai:

Nożyce do bonsai - podstawowe narzędzie służące do skracania młodych, niezdrewniałych pędów, liści oraz drobnych gałązek. Precyzyjne i ostre ostrza gwarantują gładkie cięcie, które szybko się goi i nie miażdży tkanek rośliny.
Kleszcze sferyczne (wklęsłe) - umożliwiają wycinanie grubszych gałęzi tuż przy pniu. Dzięki specjalnemu kształtowi ostrzy pozostawiają wklęsłą ranę, która po zarastaniu korą tworzy płaską, niemal niewidoczną bliznę.
Drut do formowania - niezbędny do drutowania, czyli nadawania gałęziom i pniowi odpowiedniego kierunku wzrostu. Dla początkujących najlepiej sprawdza się elastyczny drut aluminiowy o grubościach od 1 mm do 3 mm.
Siatka na otwory drenażowe - plastikowa siateczka układana na dnie doniczki nad otworami odpływowymi. Zapobiega wysypywaniu się podłoża podczas podlewania.
Haczyk lub grabki do korzeni - pomagają w delikatnym rozluźnianiu i rozplataniu zbitej bryły korzeniowej podczas przesadzania drzewka, chroniąc drobne korzenie przed rozerwaniem.
Maść ogrodnicza - preparat zabezpieczający, który nakłada się na miejsca po cięciu grubszych gałęzi, aby zapobiec infekcjom i wysychaniu tkanek. Może być to zwykła maść ogrodnicza dostęna w każdym sklepie czy centrum ogrodniczym.

Jaka ziemia do drzewka bonsai?

Tradycyjna ziemia uniwersalna do kwiatów doniczkowych niestety nie nadaje się do uprawy bonsai. Ziemia do bonsai powinna być z jednej strony bardziej przepuszczalna (aby nadmiar wody po podlaniu mógł szybko odpłynąć przez otwory w dnie doniczki) a jednocześnie musi zawierać porowate granulki lub glinkę, która wchłonie odpowiednią ilość wody oraz minerałów, a następnie stopniowo będzie oddawać je roślinie. Jest to ważne szczególnie w płaskich donicach do bonsai, w których ziemia wysycha bardzo szybko.

Samodzielne przygotowanie takiego podłoża może być trudne, dlatego dobrym wyborem okaże się gotowa ziemia do bonsai Compo Sana dostępna w sklepie naszego poradnika. Jest to specjalistyczna mieszanka zawierająca odpowiednio dobrane proporcje podłoża mineralnego (granulatu wulkanicznego i żwiru) oraz składników próchniczych. Zapewnia ona idealne warunki wodno-powietrzne dla drzewek bonsai, dzięki zawartości glinki, która magazynuje i stopniowo uwalnia wodę i składniki nawozowe oraz piasku kwarcowego, który rozluźnia podłoże i umożliwia równomierny przepływ wody.

Jak posadzić drzewko bonsai?

Prawidłowe posadzenie rośliny to jeden z kluczowych etapów formowania bonsai. Zabieg ten różni się od tradycyjnego przesadzania roślin doniczkowych, ponieważ wymaga odpowiedniego przygotowania korzeni oraz stabilnego zamocowania drzewka w płaskiej doniczce.

Oto instrukcja sadzenia drzewka bonsai krok po kroku:

Przygotuj doniczkę - na otwory drenażowe na dnie doniczki nałóż plastikowe siateczki aby ziemia się nie wysypywała. Przez wybrane otwory drenażowe przeciągnij elastyczny drut, który posłuży do stabilizacji bryły korzeniowej rośliny. Na dno wysyp cienką, 1-2 cm warstwę drenażową (idealnie do tego nadaje się keramzyt), a na niej uformuj niewielki kopczyk z docelowego podłoża;
Przygotuj bryłę korzeniową - delikatnie wyjmij roślinę z dotychczasowej doniczki. Za pomocą haczyka lub grabek rozluźnij zewnętrzną część bryły korzeniowej, usuwając starą ziemię. Skróć zbyt długie, grube korzenie idące w dół za pomocą ostrych nożyc. Pozostaw jak najwięcej drobnych, gęstych korzeni włośnikowych, które odpowiadają za pobieranie wody i składników odżywczych;
Ustaw i ustabilizuj drzewko - umieść roślinę na przygotowanym kopczyku z ziemi. Pamiętaj o zasadach estetyki bonsai - drzewko rzadko sadzi się idealnie na środku pojemnika (najlepiej wygląda przesunięte nieco w bok i do tyłu). Wokół pnia lub grubszych korzeni zapleć wystające z dna doniczki druty, dociskając roślinę do podłoża. Dzięki temu drzewko będzie stabilne i nie przewróci się do czasu silniejszego ukorzenienia;
Uzupełnij ziemię - zasyp wolne przestrzenie wokół korzeni nową ziemią do bonsai. Użyj drewnianego patyczka (np. bambusowego), aby delikatnie ugniatać i wpychać podłoże między korzenie, eliminując wolne przestrzenie powietrzne.
Podlej - od razu po zakończeniu sadzenia obficie podlej roślinę za pomocą konewki z drobnym sitkiem. Podlewaj tak długo, aż z otworów na dnie doniczki zacznie wypływać woda. Całe podłoże powinno być dokładnie zwilżone.

Formowanie drzewka bonsai po posadzeniu

Gdy roślina znajduje się już w odpowiedniej doniczce i podłożu, można przystąpić do nadawania jej pożądanego kształtu, czyli formowania drzewka bonsai. Dla osób początkujących najważniejsze jest opanowanie dwóch podstawowych technik: cięcia formującego oraz delikatnego drutowania.

Instrukcja jak formować drzewko bonsai krok po kroku:

Zaplanuj sylwetkę drzewka - przyjrzyj się roślinie z każdej strony i wybierz jej przednią część (tzw. przód bonsai). Wyobraź sobie docelowy kształt - najłatwiejszy do uzyskania dla osób początkujących jest Moyogi, czyli forma wzniesiona nieregularna, w której pień lekko faluje, a gałęzie tworzą piętra.
Usuń zbędne gałęzie - usuń całkowicie gałęzie, które rosną pionowo do góry, krzyżują się ze sobą, rosną bezpośrednio z tego samego poziomu pnia lub skierowane są do wewnątrz korony. Do grubych gałązek użyj kleszczy wklęsłych, a rany natychmiast zabezpiecz maścią ogrodniczą.
Skróć młode pędy - za pomocą nożyc przytnij zbyt długie, wystające gałązki, skracając je nad 2-3 liściem lub pąkiem skierowanym na zewnątrz. Zabieg ten pobudza roślinę do zagęszczania korony i wypuszczania nowych rozgałęzień.
Wykonaj drutowanie - jeśli wybrane gałęzie rosną pod nieodpowiednim kątem, owiń je elastycznym drutem aluminiowym o grubości dopasowanej do pędu (drut powinien mieć około 1/3 grubości gałązki). Nawijaj drut pod kątem 45 stopni, a następnie ostrożnie wygnij gałąź do żądanej pozycji.
Kiedy zdjąć drut - zdejmij drut po kilku miesiącach, zanim zacznie wżynać się w rosnącą i grubiejącą korę. Pozwól roślinie odpocząć i regenerować się w jasnym, wolnym od przeciągów miejscu.

Drzewko bonsai formowane za pomocą drutu
Fot. depositphotos

Jak dbać o drzewko bonsai?

Prawidłowa pielęgnacja jest kluczem do utrzymania miniaturowego drzewka w dobrej kondycji przez długie lata. Ze względu na małą objętość doniczki i ograniczoną ilość podłoża, bonsai wymaga nieco więcej troski niż tradycyjne rośliny doniczkowe.

Stanowisko uprawy bonsai

Większość domowych gatunków (np. fikus, wiąz chiński) potrzebuje jasnego miejsca z dużą ilością rozproszonego światła. Najlepszy będzie parapet okna wschodniego lub zachodniego. Unikaj bezpośredniego, palącego słońca na oknie południowym oraz zimnych przeciągów. Zimą trzymaj roślinę z dala od gorących kaloryferów, które nadmiernie wysuszają powietrze.

Podlewanie drzewka bonsai

Podłoże w płaskiej doniczce wysycha stosunkowo szybko, dlatego stan wilgotności gleby należy sprawdzać codziennie. Podlewaj roślinę wtedy, gdy wierzchnia warstwa ziemi lekko przeschnie. Używaj miękkiej, odstanej wody o temperaturze pokojowej (np. deszczówki lub wody wodociągowej odstanej przez co najmniej jedną dobę). Podlewaj podłoże obficie od góry (najlepiej konewką z drobnym sitkiem) lub zastosuj metodę zanurzeniową - wstaw doniczkę do miski z wodą na kilka minut, aż podłoże nasiąknie, a następnie pozwól odcieknąć jej nadmiarowi.

Podlewanie drzewka bonsai
Fot. envato

Nawożenie drzewka bonsai

W okresie intensywnego wzrostu (od wiosny do jesieni) roślina wymaga regularnego dokarmiania, gdyż składniki odżywcze z małej doniczki szybko się wypłukują. Stosuj specjalistyczne płynne nawozy do bonsai. Taki nawóz podawaj co 2-3 tygodnie, pamiętając, aby zawsze aplikować go na wilgotną ziemię lub rozcieńczać z wodą do podlewania, co chroni korzenie przed poparzeniem.

Czy drzewko bonsai wymaga zraszania?

Wiele gatunków roślin polecanych na bonsai wymaga wysokiej wilgotności powietrza. Warto zatem regularnie zraszać ich liście miękką wodą lub postawić doniczkę w pobliżu nawilżacza powietrza.

Zraszanie drzewka bonsai
Fot. envato

Pamiętaj jednak, że nie wszystkie drzewka bonsai dobrze reagują na zraszanie liści. Spośród roślin, które poleciłem Ci na początku artykułu, na zraszanie dobrze reagują fikus tępy i wiąz chiński. Z kolei karmona drobnolistna lubi zraszanie liści ale unikaj tego w okresie kwitnienia rośliny. Zraszane kwiaty łatwo zapadają na choroby grzybowe. Grubosza jajowatego natomiast w ogóle nie należy zraszać.

Rafał Okułowicz

Przeczytaj również:

Jak zrobić drzewko bonsai i jak o nie dbać? Poradnik dla początkujących

Drzewko bonsai - co to jest