Chrzan - właściwości, sadzenie, uprawa na działce
Chrzan to znana przyprawa do wielu potraw, szczególnie mięs. Można spożywać tarty korzeń chrzanu oraz jego liście. Właściwości chrzanu są wykorzystywane też w medycynie i kosmetyce. Warto zainteresować się tym warzywem, gdyż uprawa chrzanu na działce jest dość łatwa, a sadzenie chrzanu przeprowadza się wiosną - w typowym terminie rozpoczynania prac w ogrodzie. Zobacz jak uzyskać smaczne i zdrowe korzenie oraz liście chrzanu z własnej uprawy!
Chrzan posiada cenne właściwości smakowe i lecznicze
Fot. depositphotos
Jak wygląda chrzan?
Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) należy do rodziny kapustowatych. Jest byliną występującą na całym obszarze Polski. W większości uważany jest za chwast. Naturalnie możemy go spotkać na nieużytkach i łąkach poznając go po długich, zielonych liściach.
Kwiaty chrzanu są białe, zebrane w dekoracyjne wiechy na wierzchołkach pędów. Roślina ta kwitnie od lipca do sierpnia.
Korzenie chrzanu są długie, mięsiste, o barwie jasnożółtej, na przekroju białe. Posiadają silny aromat i ostry smak. Korzenie te używane są jako przyprawa i wykorzystywane w wielu krajach na świecie.
Liście chrzanu są duże, podłużne, o sercowatej nasadzie i zielonej barwie. Cała roślina osiąga wysokość do 150 cm.
Liście chrzanu
Fot. AnRo0002, CC0, Wikimedia Commons
Chrzan - właściwości lecznicze i zastosowanie
Chrzan ma właściwości bakteriobójcze i grzybobójcze. Zwiększa odporność organizmu. Poza tym ma dużo witaminy C oraz zawiera witaminę B1, B2, B6. Zawiera też kwas foliowy, dużo żelaza, fosforu, potasu, magnezu i wapnia. Dokładniej wartości odżywcze chrzanu przedstawia tabela poniżej.
Odpowiednio stosowany korzeń chrzanu może pomagać w chorobach dróg moczowych, reumatyzmie, grypie i przeziębieniu. Stwierdzono również pozytywny wpływ na zdrowie osób chorujących na cukrzycę i szkorbut. Pomaga zwalczyć ból głowy, opuchlizny, nieżyt nosa. Wzmaga apetyt oraz pracę pęcherzyka żółciowego.
Chrzan jest ostry w smaku. W kuchni możemy dodawać chrzan do surówek, pieczeni lub sosów.
Właściwości chrzanu są też wykorzystywane w kosmetyce, przy usuwaniu przebarwień skórnych.
Korzenie chrzanu
Fot. depositphotos
Czy liście chrzanu są jadalne?
Korzeń chrzanu nie jest jedyną jadalną częścią tej rośliny. Również liście chrzanu są jadalne i pełne wartości odżywczych. Warto docenić ich działanie antybiotyczne i wzmacniające odporność. Młode, delikatne liście chrzanu można dodawać do sałatek, smoothie, past kanapkowych, a także używać do przygotowania masła, pesto czy gołąbków. Starsze liście świetnie nadają się jako dodatek do kiszenia ogórków, a także do pieczenia chleba (wykłada się nimi formę do chleba aby zapobiec jego wysychaniu i nadać mu charakterystyczny aromat).
Sadzenie chrzanu
Chrzan jest rośliną wieloletnią, dlatego miejsce jego uprawy musi być odpowiednio dobrane. Stanowisko dla rośliny wybieramy półcieniste. W palącym słońcu korzenie chrzanu dostają żółtych plam. Gleba powinna być żyzna, głęboko uprawiona, zasobna w próchnicę i wilgotna. Odczyn pH gleby od 5,5-6,5. Chrzan jest wrażliwy na silnie kwaśny odczyn gleby. Pamiętajmy też aby nie sadzić chrzanu po warzywach kapustnych, ponieważ rośliny te należą do tej samej rodziny botanicznej co chrzan i może to sprzyjać występowaniu niektórych chorób i szkodników, takich jak bielik krzyżowych czy śmietka kapuściana.
Kiedy sadzić chrzan?
Korzenie chrzanu sadzi się wiosną, po rozmarznięciu gleby (a najlepiej, gdy gleba osiągnie temp. 8°C), w terminie od marca do kwietnia. Korzeń warto sadzić od razu po zakupieniu. Ewentualnie do 2 dni może być przechowywany w zimnym pomieszczeniu lub lodówce.
Chrzan można sadzić również jesienią, od połowy września do października, podobnie jak cebulę ozimą z dymki lub czosnek zimowy. Sadzenie chrzanu jesienią pozwala roślinie zakorzenić się przed zimą, co skutkuje szybszym wzrostem w kolejnym sezonie.
Jak sadzić chrzan?
Po wykopaniu dołka i wypełnieniu go żyznym kompostem umieszczamy w nim korzeń chrzanu. Do sadzenia najlepiej wybierać korzenie chrzanu o długości około 25 cm i średnicy powyżej 1 cm. Przed sadzeniem, szmatką ścieramy pąki i drobne korzenie, aby roślina nie wypuszczała zbędnych pędów i korzeni. Dzięki takiemu zabiegowi wyrosną mocne korzenie główne.
Korzeń chrzanu sadzimy ukośnie, tak by górna część korzenia znajdowała się około 3 cm pod ziemią. Korzenie rozmieszczamy w odległościach co 15 cm w rzędzie i co 70-75 cm między rzędami.
Po zasadzeniu obficie podlewamy miejsce sadzenia chrzanu. Gdy zaczną pojawiać się pierwsze młode liście roślinę lekko cieniujemy w dni słoneczne by przyzwyczaiła się do nowego stanowiska.
Korzenie chrzanu
Fot. depositphotos
Chrzan - obok czego sadzić
Silne nasłonecznienie sprawia, że liście chrzanu obsychają, żółkną i mogą ulegać poparzeniom, na korzeniach zaś pojawiają się żółte plamy. Dlatego chrzan powinno się sadzić w miejscach półcienistych, np. w pobliżu drzew. Warto to wykorzystać i posadzić chrzan pod drzewami owocowymi.
Chrzan posadzony pod drzewami owocowymi zapobiega niektórym chorobom, takim jak: brunatna zgnilizna drzew pestkowych, brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych, rak drzew owocowych. Jeśli nie możemy posadzić chrzanu pod drzewami owocowymi, warto chociaż przygotować opryski z chrzanu chroniące drzewa przed brunatną zgnilizną.
Chrzan posadzony pod jabłoniami zmniejszy intensywność lotu owocówki jabłkóweczki, powodującej robaczywienie jabłek.
Chrzan będzie też dobrym sąsiedztwem dla ziemniaków, które ochroni przed stonką ziemniaczaną. Warto też posadzić chrzan w sąsiedztwie warzyw strączkowych, które ochroni przed zgnilizną korzeni.
Uprawa chrzanu na działce
Chrzan jest rośliną szybko rosnącą i odporną na mróz. Nie wymaga okrywania na zimę. Głęboko się korzeni. Aby były soczyście zielone, rośliny muszą być nawożone. W okresie wzrostu chrzanu należy zasilić go raz lub dwa razy nawozem azotowym. Może być to np. saletra amonowa.
Co zrobić, żeby chrzan rósł w korzeń?
W czasie suszy niezbędne jest podlewanie i odchwaszczanie miejsca uprawy chrzanu. Gdy chrzan ma stale wilgotną glebę, jego korzenie i liście są większe i lepsze w smaku. Dla uzyskania dorodnych korzeni ważny jest też termin zbioru. Korzenie chrzanu najlepiej zbierać jesienią, gdy liście zaczynają żółknąć.
Jak długo rośnie chrzan?
Dorodne liście chrzanu możemy mieć już w drugim roku po posadzeniu. Korzenie teoretycznie da się zbierać już w pierwszym roku, ale te z drugiego roku uprawy będą większe i bardziej aromatyczne. Maksymalnie chrzan na jednym stanowisku może rosnąć 3-4 lata, gdyż potem jest już intensywnie porażany przez choroby i szkodniki i mocno wyjaławia glebę. Najlepiej jednak likwidować uprawę po zbiorach w drugim roku od posadzenia, gdyż chrzan się mocno rozrasta, głęboko korzeni i uprawiany dłużej niż 2 lata staje się trudny do usunięcia. W efekcie może mocno zachwaścić zagony. Część wykopanych korzeni można przeznaczyć do sadzenia na nowym stanowisku.
Chrzan pospolity - Armoracia rusticana
Fot. envato
Uprawa chrzanu w donicy
Korzenie chrzanu można sadzić także w donicach. Ważne jednak aby były to donice bardzo duże, które pozwolą na swobodny rozrost korzeni. Z tego względu zaleca się donice o głębokości co najmniej 30 cm i średnicy 60 cm lub większej.
Uprawa chrzanu w donicy ma jedną istotną zaletę. Donica ogranicza miejsce, w którym chrzan się rozrasta i dzięki temu nie zachwaści on ogrodu. Łatwiej też przeprowadzić zbiór, bo nie musimy dokładnie oczyszczać ziemi z resztek korzeni. Na grządkach w ogrodzie jest to pracochłonne i istnieje duże ryzyko, że chrzan bez kontroli odrośnie z pozostawionych resztek. Donica stanowi istotną barierę i rozwiązuje problem ekspansywności chrzanu.
Donicę, w której chcemy posadzić chrzan, należy wypełnić żyzną, przepuszczalną glebą, bogatą w próchnicę i składniki odżywcze. Jeśli ziemia jest zbyt zbita, można ją rozluźnić dodając perlit lub wermikulit. Do zbyt lekkiego podłoża warto natomiast dodać glinkę aby zwiększyć jego pojemność wodną i sprawić, że wilgoć będzie na dłużej zatrzymywana.
W uprawie doniczkowej chrzanu niezwykle ważne jest regularne podlewanie. Chrzan jest bardzo wrażliwy na suszę, szczególnie w pierwszym okresie wzrostu po posadzeniu, a ziemia w donicach niestety szybciej wysycha niż na grządce. Dlatego dbajmy aby nigdy nie dopuścić do całkowitego wyschnięcia podłoża w donicy.
Kolejnym ważnym elementem jest nawożenie. Chrzan ma wysokie potrzeby pokarmowe i szybko wyjaławia glebę, a tej gleby w doniczce jest przecież niewiele. Dlatego doniczkowa uprawa chrzanu nie obejdzie się bez wieloskładnikowego nawozu mineralnego, bogatego w azot i potas.
Korzenie chrzanu z uprawy w donicy zbiera się w takim samym terminie, jak z uprawy gruntowej, czyli najlepiej jesienią, gdy liście zaczną żółknąć. Jeśli chcemy chrzan przezimować do następnego roku, to na zimę warto donice zadołować z ziemi lub okryć materiałem izolacyjnym, np. obłożyć kawałkami styropianu lub owinąć tkaniną jutową. Chociaż chrzan jest wysoce odporny na mróz, to w donicy ziemia mocniej się ochładza niż na zagonach i istnieje ryzyko przemarznięcia korzeni chrzanu.
Kiedy zbierać chrzan?
Liście chrzanu przed spożyciem należy umyć w letniej wodzie by pozbyć się możliwie występujących bakterii i brudu. Jeżeli nastawiamy się na konsumowanie korzeni chrzanu, pamiętajmy by korzenie zbierać z roślin młodych (rocznych lub dwuletnich). Korzenie starych roślin są często twarde i łykowate.
Korzenie chrzanu zbieramy jesienią, gdy liście zaczynają żółknąć. Przeprowadzając zbiór chrzanu starajmy się wykopać dokładnie wszystkie korzenie. Chrzan odrasta nawet z najmniejszych fragmentów korzeni. Odrosty mogą stać się uciążliwym utrapieniem na zagonie. Ale to też okazja aby powiększyć swoją uprawę chrzanu. Z pozostałych fragmentów korzeni można bowiem wykonać wiele sadzonek.
Uwaga!
Z zagonu należy bardzo starannie wykopać wszystkie korzenie chrzanu, gdyż nawet z ich resztek roślina bardzo łatwo się rozmnaża, często stając się na działce uciążliwym chwastem.
Jak rozmnażać chrzan?
Rozmnażanie chrzanu jest bardzo łatwe. Podczas zbioru korzeni chrzanu jesienią, od korzenia głównego oddzielamy korzenie boczne o grubości około 1 cm i przycinamy je do długości 30 cm. Z tak przyciętych korzeni możemy uzyskać do 3 nowych sadzonek. Aby nie pomylić sobie góry i dołu sadzonki, warto część górną ciąć równo a dolną ukośnie. Tak przygotowane sadzonki dołujemy przez zimę w piwnicy w wilgotnym piasku i przechowujemy do połowy marca, kiedy to będzie można posadzić je na grządce.
inż. architekt krajobrazu Piotr Moliński
Przeczytaj również:
- Jak przechowywać korzenie chrzanu? Przechowywanie chrzanu na zimę
- Topinambur, słonecznik bulwiasty - uprawa, właściwości, przepisy
- Cebula szalotka - uprawa, zastosowanie
