Arbuz, kawon - uprawa w Polsce i odmiany

Arbuz lub inaczej kawon to obowiązkowy letni owoc. Jego soczysty i słodki miąższ jest niezastąpiony w upały. Przekonaj się sam, że każdy może mieć własne arbuzy w ogrodzie. Uprawa arbuza nie jest wcale trudna, jeżeli pamięta się o kilku ważnych zasadach. Oto wszystkie najważniejsze informacje o uprawie arbuza oraz sekret - czy arbuza można uprawiać w doniczce?

Arbuz, kawon - Citrullus lanatus
Fot. pixabay

Jak wygląda arbuz?

Arbuz zwyczajny (Citrullus lanatus), którego inna nazwa to kawon, należy do rodziny warzyw dyniowatych (Cucurbitaceae). Cechuje się niskim, płożącym wzrostem i płytkim ukorzenieniem. Liście arbuza są ciemnozielone i pokryte puszkiem. Częścią jadalną oraz najbardziej charakterystyczną jest owoc. Cechy owocu, takie jak kolor skórki i miąższu oraz wielkość zależą od odmiany arbuza.

Łodyga arbuza - płoży się po ziemi, jest okrągła w przekroju, szorstko owłosiona, wytwarza wąsy czepne, może osiągać od 2 do 5 m długości.

Łodyga arbuza jest gęsto owłosiona
Fot. pixabay

Liście arbuza - są duże i ciemnozielone. Przy podstawie rośliny liście są sercowate, a wyżej położone są silnie powcinane trój- lub pięciodzielne, osadzone na sztywnych ogonkach liściowych.

Liście arbuza są głeboko powcinane
Fot. pixabay

Kwiaty arbuza - są niewielkie, wyrastają pojedynczo w kątach liści. Posiadają po 5 płatków barwy żółtej. Rośliny wytwarzają niewielką liczbę (10-30) kwiatów żeńskich i około dziesięciokrotnie więcej kwiatów męskich.

Owoce arbuza - są duże lub bardzo duże (o wadze od 3 do 15 kg), owalne, o gładkiej, twardej i grubej skórce. Skórka jest jednolicie zielona lub w jaśniejsze pasy. Miąższ jest chrupiący, słodki, barwy czerwonej, żółtej lub pomarańczowej. W owocach znajdują się liczne pestki, ale istnieją też odmiany bezpestkowe.

Arbuz - wartości odżywcze

Arbuz składa się w ponad 90% z wody, dzięki czemu doskonale nawadnia organizm. Zastanawiasz się, czy arbuzy są zdrowe? Zdecydowanie tak!

Owoce te są bogate w witaminę C, która wspiera odporność, witaminę A, niezbędną dla zdrowia oczu a także witaminy z grupy B. Arbuz jest dobrym źródłem potasu, który wspiera pracę układu nerwowego i mięśni. Zawiera też wapń, fosfor, magnez, cynk i mangan. Składniki, takie jak likopen, cytrulina i beta-karoten odgrywają rolę w profilaktyce chorób układu krążenia oraz wspierają odporność organizmu. Likopen jest silnym przeciwutleniaczem odpowiedzialnym za czerwony kolor miąższu ale i za cenne wartości odżywcze arbuza.

Tak więc, dlaczego warto jeść arbuzy? Poza walorami smakowymi, stanowią one naturalne źródło antyoksydantów i korzystnie wpływają na gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu. Są bogate w składniki odżywcze i związki bioaktywne. Ze względu na niską kaloryczność i brak tłuszczu, są idealnym elementem zbilansowanej diety. Regularne spożywanie arbuza może obniżać ciśnienie krwi, wspierać regenerację mięśni, korzystnie wpływać na skórę i wzrok. Arbuz ma także działanie przeciwzapalne i moczopędne.

Ile rosną arbuzy?

Okres od wysiewu nasion do zbioru owoców arbuza może wynosić od 80 do 120 dni. Czas ten zależy od tempa wzrostu danej odmiany oraz panujących warunków atmosferycznych. Arbuzy uprawiane w szklarniach i tunelach będą dojrzewać nieco szybciej, niż te wysadzone do gruntu.

Okres wegetacji arbuza od siewu nasion do zbioru owoców możemy podzielić na następujące etapy:

• okres produkcji rozsady (4-5 tygodni), w tym:
• kiełkowanie nasion (1-2 tygodnie),
• wzrost siewek (2-3 tygodnie),
• okres od wysadzenia rozsady do zbiorów (12-16 tygodni), w tym:
• wzrost wegetatywny (4-6 tygodni),
• kwitnienie (1-2 tygodnie),
• dojrzewanie owoców (7-9 tygodni).

Arbuz, kawon - uprawa

Podstawowym kryterium przy uprawie arbuza jest temperatura. Najlepszą temperaturą nadająca się do uprawy arbuza jest ok. 21°C do maksymalnie 29°C. Warto jest również pamiętać o odpowiednio wysokiej temperaturze gleby, którą można podnieść dzięki okryciu jej np. czarną agrowłókniną, folią, słomą lub innym materiałem do ściółkowania gleby.


Arbuz, kawon - Citrullus lanatus
Fot. pixabay

Jaka ziemia dla arbuza?

Ziemia do uprawy arbuza powinna być próchniczna i bogata w składniki pokarmowe. Najlepszym pH gleby jest 5,5 do 6,0. Bardzo ważne jest także nawożenie, najlepiej dobrze rozłożonym obornikiem. Arbuzy do tworzenia dużych owoców potrzebują również regularnego podlewania.

Jak przygotować rozsadę arbuza?

Arbuz to roślina jednoroczna, którą hoduje się tylko i wyłącznie z rozsady. Chcąc uzyskać rozsadę należy najpierw wysiać nasiona arbuza ok. 4 do 5 tygodni przed wysadzeniem roślin na miejsce stałe, najlepiej w połowie lub pod koniec kwietnia. Najlepiej jest wysiewać nasiona do doniczek pod tunelem foliowym, w szklarni lub inspekcie, a minimum to przykrycie rozsady folią. Dzięki temu uzyskamy wyższą temperaturę i nasiona szybciej wykiełkują.

• Jak wyhodować arbuza z pestki? Od siewu nasion do pysznych owoców!
• Dlaczego arbuz nie owocuje i jak temu zaradzić?
• Choroby arbuza - objawy, zdjęcia, zwalczanie. Czym pryskać arbuzy od zarazy?

Kiedy sadzonki będą mieć 3-4 liście właściwe należy nieco obniżyć temperaturę pod folią oraz zmniejszyć podlewanie aby zahartować rozsadę. Tak przygotowane sadzonki arbuzów przenosimy na miejsce stałe do gruntu lub do szklarni albo tunelu foliowego (w zależności od preferencji danej odmiany i naszych możliwości uprawowych).


Arbuz, kawon - Citrullus lanatus
Fot. pixabay

Czy arbuzy się pikuje?

Arbuzów nie należy pikować, gdyż rośliny te mają delikatne korzenie i źle znoszą przesadzanie. Z tego względu nasiona arbuza wysiewa się pojedynczo do większych doniczek o średnicy około 8-10 cm. Po zahartowaniu rośliny delikatnie przesadza się na grządki. Sadzimy je do wcześniej przygotowanych dołków wraz z całą bryłą korzeniową wyjętą z doniczki, nie osypując ziemi.

Sadzenie arbuza

Sadząc rośliny arbuza należy pamiętać o zachowaniu odpowiedniej odległości między roślinami. Najlepiej sadzić w odstępach co najmniej 80 do 100 cm w rzędzie i tylko jeden rząd na zagonie. Dzięki temu arbuz będzie mógł tworzyć duże owoce.

Co sadzić obok arbuza?

Dobrymi sąsiadami dla arbuza są: burak ćwikłowy, kapusta, seler oraz czosnek i cebula, które swoim zapachem mogą odstraszać część szkodników.

Obok arbuza warto sadzić także fasolę i groch, które wiążą azot z powietrza, wzbogacając w ten pierwiastek glebę. Kukurydza może służyć jako naturalna osłona przed wiatrem. Trzeba tylko pamiętać, by wysokie rośliny sadzić na tyle daleko, by nie zacieniały arbuza. Rumianek, bazylia i rozmaryn mają intensywny zapach, który maskuje zapach arbuza, utrudniając szkodnikom jego zlokalizowanie. Również nasturcje i nagietki skutecznie odciągają uwagę szkodników.

Należy natomiast unikać sadzenia arbuza obok dyni, ogórka, cukinii i kabaczka, ponieważ rośliny te mają podobne wymagania pokarmowe, są podatne na te same choroby i mogą go zagłuszyć.

Pielęgnacja arbuza

W czasie wegetacji należy regularnie doglądać rośliny pod kątem szkodników lub chorób, pamiętając, że kawony często poraża mączniak prawdziwy dyniowatych oraz mączniak rzekomy dyniowatych. Należy też regularnie odchwaszczać ziemię wokół roślin aby arbuz nie miał żadnej konkurencji o składniki pokarmowe w glebie.

Jak często podlewać arbuzy?

Arbuz lubi mieć stale lekko wilgotną ziemię, ale nie mokrą. Korzeni się płytko, podobnie jak ogórek. Dlatego, podobnie jak ogórka, trzeba go podlewać często ale niezbyt dużymi porcjami wody. Latem, w upalne dni, rośliny trzeba podlewać nawet codziennie.

Bardzo ważne jest aby wodę lać bezpośrednio na glebę, unikając moczenia liści. Dzięki temu minimalizujemy ryzyko pojawienia się chorób grzybowych.

Do podlewania arbuzów nie powinno się używać zimnej wody wodociągowej, gdyż może ona wywołać u tych roślin szok termiczny. Jest to szczególnie niebezpieczne dla młodych roślin na etapie produkcji rozsady. Dlatego do podlewania arbuzów używajmy wody odstałej, np. z beczki.

Czym nawozić arbuza?

Arbuz ma wysokie wymagania pokarmowe, dlatego najlepsze efekty daje łączenie nawożenia organicznego i mineralnego. W początkowej fazie wzrostu, tuż po posadzeniu, rośliny potrzebują azotu do rozwoju liści i łodyg. Należy jednak unikać nadmiaru tego pierwiastka, gdyż powoduje on nadmierny wzrost liści kosztem owoców.

W fazie kwitnienia i owocowania, zalecane są nawozy o zwiększonej zawartości fosforu i potasu. Fosfor wspiera rozwój silnego systemu korzeniowego, natomiast potas jest niezbędny do prawidłowego wzrostu owoców, poprawia ich smak oraz trwałość po zbiorze. Potrzebne są także wapń i magnez.


Nawożenie arbuza
Fot. depositphotos

Stosowanie nawozów organicznych, takich jak dojrzały kompost czy dobrze przefermentowany obornik, korzystnie wpływa na strukturę gleby i dostarcza roślinom składników pokarmowych. Można także stosować gnojówkę z pokrzyw lub biohumus.

Korzystne będzie również nawożenie dolistne arbuza, uzupełniające niedobory mikroelementów, takich jak bor czy mangan, które są niezbędne dla prawidłowego wzrostu i owocowania.

Dlaczego arbuz nie zawiązuje owoców?

Brak zawiązywania owoców u arbuza może mieć kilka przyczyn. Częstym powodem są niekorzystne warunki panujące podczas zapylania np. deszczowa czy zbyt chłodna pogoda, która ogranicza aktywność owadów zapylających. Inne czynniki to nadmierne nawożenie azotem, które powoduje bujny wzrost liści kosztem kwiatów, choroby i szkodniki, niedobór wody w okresie kwitnienia i owocowania lub nadmiar wody powodujący gnicie korzeni a także nieodpowiednie (zbyt cieniste) stanowisko.


Zawiązki owoców arbuza
Fot. depositphotos

Dlaczego arbuz pęka?

Pękanie owoców arbuza zazwyczaj jest wynikiem nierównomiernego dostarczania wody. Gdy po długim okresie suszy pojawia się ulewny deszcz lub obfite podlewanie, roślina szybko pobiera wodę, zwiększa się ciśnienie wewnątrz komórek miąższu a skórka, która nie jest wystarczająco elastyczna, pęka. Czynnikami zwiększającym podatność arbuza na pękanie są także duże wahania temperatury między dniem a nocą, nadmiar azotu oraz niedobór wapnia, który odpowiada za elastyczność i wytrzymałość błon komórkowych. Regularne podlewanie i zbilansowane nawożenie minimalizują ryzyko pękania arbuza a ściółkowanie gleby wokół rośliny ogranicza wahania wilgotności.

Dlaczego arbuz więdnie?

Więdnięcie arbuza oznacza, że roślina ma problem z pobieraniem lub transportem wody, co może być spowodowane przez czynniki fizjologiczne lub związane z chorobami albo szkodnikami. Do więdnięcia może doprowadzić niedobór wody, np. w upalne dni. Po podlaniu lub wieczorem takie rośliny zwykle się regenerują.

Zbyt obfite podlewanie jest również niebezpieczne. Prowadzi do braku tlenu w glebie a następnie do gnicia korzeni arbuza. Uszkodzone korzenie nie są w stanie pobierać wody, nawet jeśli gleba będzie mokra.

Innym powodem więdnięcia arbuza mogą być choroby grzybowe, np. fuzarioza. Więdnięcie może być również objawem uszkodzenia korzeni w wyniku ataku szkodników lub gryzoni. Warto więc monitorować uprawę, dbać o odpowiednie nawadnianie oraz stosować płodozmian, co zminimalizuje ryzyko wystąpienia chorób i szkodników.

Zbiór owoców arbuza. Jak rozpoznać czy arbuz jest dojrzały?

Moment kiedy owoce arbuza są dojrzałe dosyć trudno jest wyczuć. Termin zbioru kawonów zaczyna się od połowy sierpnia, zazwyczaj jednak przypada na wrzesień. Aby rozpoznać czy arbuz jest dojrzały, możęmy wybrać jedną z dwóch metod:

1. Najczęściej polecaną metodą sprawdzającą czy arbuz jest dojrzały jest ściśnięcie owocu dłońmi. Jeżeli usłyszymy chrzęst lub chrupnięcie oznacza to, że arbuz jest dojrzały.
2. Inną metodą jest opukiwanie owocu. Jeżeli czujemy, że skórka jest maksymalnie napięta, a owoc w czasie pukania daje odgłos jakby był pusty w środku, oznacza to, że arbuz jest gotowy do zjedzenia.

Przechowywanie owoców arbuza

Zerwane arbuzy można przechowywać w całości przez tydzień. Jeżeli zapewnimy im temperaturę 8-10°C, okres przechowywania wydłużyć można do kilku tygodni.

• Melon - właściwości, odmiany, uprawa w Polsce, jak jeść

Dlaczego arbuz jest gorzki?

Gorycz wyczuwalna w arbuzie może być spowodowana nagromadzeniem się kukurbitacyn. Są to związki chemiczne, które są naturalnym odstraszaczem dla szkodników i powodują gorzknienie roślin z rodziny dyniowatych, do której należy także arbuz. W normalnych warunkach związki te są obecne w roślinach w niewielkich ilościach, jednak w sytuacjach stresowych, takich jak: długotrwała susza, skrajnie wysokie lub niskie temperatury, niedobór składników odżywczych, uszkodzenia czy atak szkodników, poziom kukurbitacyn może wzrosnąć, prowadząc do gorzkiego smaku owocu. Ryzyko to można zminimalizować poprzez właściwą pielęgnację i dbanie o optymalne warunki uprawy.

Arbuz, kawon - odmiany

Obecnie uprawiane jest wiele odmian arbuzów. Jeżeli naszym celem jest uprawa arbuza w gruncie, należy wybrać odmiany wczesne, które zdążą dojrzeć przed nadejściem jesieni, najlepiej wyhodowane w Polsce. Takie odmiany zostały uzyskane m. in w Katedrze Genetyki, Hodowli i Biotechnologii Roślin SGGW. Wszystkie polecane poniżej odmiany kawonów można uprawiać w gruncie i są one mało wrażliwe na choroby. Są wśród nich arbuzy o miąższu czerwonym i żółtym, jak również o skórce zielonej lub żółtej. Każdy amator uprawy roślin w ogrodzie znajdzie zatem tu coś dla siebie. Oto polecane odmiany arbuza:

Arbuz Rosario F1 - odmiana wczesna, dobrze wiążąca owoce w niższych temperaturach, doskonała do uprawy w gruncie w Polsce. Owoce dość duże, o masie 3-4 kg i ciemnozielonej skórce. Miąższ różowo-czerwony, soczysty i słodki. Pędy płożące od dł. do 1,5 m. Odmiana arbuza mało wrażliwa na mączniaka.

Arbuz Janosik - odmiana średnio wczesna. Owoce mają eliptyczno-okrągłe, duże, o masie 3,5-5,5 kg. Skórka owocu dość cienka, ciemnozielona z ciemniejszymi wąskimi smugami i lekko marmurkowata. Miąższ żółty, słodki, soczysty, zwarty, z małą ilością nasion. Pędy płożące o średniej sile wzrostu. Odmiana dobrze plonująca i tolerancyjna wobec chorób.


Arbuz, kawon - Citrullus lanatus
Fot. pixabay

Arbuz Złoto Wolicy - odmiana wczesna, nadająca się również do uprawy w gruncie. Ten kawon ma woce duże, kulisto-jajowate do niemal kulistych. Skórka owocu początkowo zielona, w miarę dojrzewania staje się żółta. Miąższ czerwony, jędrny, soczysty i bardzo słodki. Pędy płożące o długości do 2 metrów. Odmiana kawona mało wrażliwa na mączniaka.

Czasem można wyhodować własnego arbuza z nasion, które pochodzą z owocu kupionego w sklepie spożywczym. Nasiona przechowuje się w papierowym woreczku przez zimę i na wiosnę wysiewa się na rozsadę. Nie jest to jednak polecane, gdyż w sklepach są najczęściej owoce sprowadzane z zagranicy i nie zawsze nadają się do uprawy w naszym klimacie.

Arbuz w doniczce

Ciekawym pomysłem jest uprawa arbuza w doniczce. Jest to możliwe mimo, że arbuz nie za bardzo lubi ograniczanie miejsca na korzenie. Należy dobrać odpowiednio dużą doniczkę (nie za małą, ale też nie musi być ogromna) i wypełnić ją odpowiednim podłożem. Najlepiej wymieszać torf ogrodniczy z piaskiem aby podłoże było lekkie. Należy też regularnie podlewać i nawozić roślinę aby miała dużo składników pokarmowych potrzebnych do wytworzenia owoców. Pod żadnym pozorem nie można przesuszyć podłoża! Kiedy owoce pojawią się, należy też je podpierać aby nie urwały się z łodygi pod wpływem swojego ciężaru lub nie przewróciły całej donicy.



Katarzyna Matuszak

Przeczytaj również:

• Jak wyhodować ananasa w domu
• Kiwano, ogórek kolczasty - uprawa w Polsce
• Truskawka pnąca - uprawa, pielęgnacja, odmiany